Ellikqal'a tumani

Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 107–108-b. — ziyouz.com

Ellikqal'a tumani — Qoraqalpoğistondagi tuman. 1977 yil 23 martda taşkil etilgan. Şim. dan Qozoğiston Respublikasining Qizilörda viloyati, ğarbdan Beruniy, Taxtaköpir, jan. dan Törtköl tumani, şarkdan Navoiy viloyati, jan.ğarbdan Xorazm viloyati bilan çegaradoş. Mayd. 5,4 ming km2. Aholisi 119,1 ming kişi (2004). Tumanda 1 şahar (Böston), 12 qişloqfuqarolari yiğini (Amirobod, Guldursun, Guliston, Navoiy, Oqçaköl, Saribiy, Tozaboğ, Şarq Yulduzi, Ellikqal'a, Qizilqum, Qilçinoq, Qirqqiz) bor. Markazi — Böston şahri

Tabiati. Tuman relyefi jan.dan şim.ga pasayib yassi tekislikdan iborat bölib, bör va paleogen davrlarida paydo bölgan allyuvial dengiz yotqiziqlarilan tuzilgan. Sayoz çuqurliklar, quruq uzanlar, kiçik tepalar ham uçrab turadi. Iqlimi keskin kontinental. Şim. şarqdan Sibir sovuq havo massalari yetib keladi. Yanv.ning örtaça t-rasi — 20°, —30°. Yozda eng yuqori t-ra 42°—45°. Yillik yoğin 100— 200 mm. Vegetatsiya davri 200—220 kun. Tumanning eng katta köllari — Oqçaköl, Dumanqal'a. Tumandagi Amirobod, Qirqqiz, Ellikqal'a, Qozoqça kanallari Törtköl hududidan ötgan Boğyop kanalidan suv oladi. Amudaryoda qurilgan nasos st-yasi Amirobod va Qal'aça ariqlariga suv yetkazib beradi. E.t. va qöşni tumanlardagi zax suvlari Qizilqum kollektoridagi Ayozqal'a nasos st-yasi yordamida Qizilqum yaylovlariga çiqarib taşlanadi. Tuproqlari şörxok, qumloq, böz tuproq. Yovvoyi ösimliklardan quyonsuyak, selin, yulğun, yantoq, qirqböğin, şöra, qamiş ösadi. Saksovul ham bor. Yovvoyi hayvonlardan böri, börsiq, çiyaböri, tulki, quyon, qobon; sudralib yuruvçilardan kaltakesak, ilon uçraydi. Köllar çetidagi qamişzorlarda qirğovul, ördak, ğozlarning bir neça xili bor.

Aholisi, asosan, özbek va qoraqalpoqlar, şuningdek, qozoq, turkman, tatar va boşqalar millat vakillari ham yaşaydi. Aholining örtaça ziçligi 1 km2 ga 20 kişi. Qişloq aholisi 105,4 ming kişi, şahar aholisi 13,7 ming kişi (2004).

Xöjaligi. Paxtaçiliktuman q.x. dagi yetakçi tarmoq. Çorvaçilik, ipakçilik, boğdorçilik, polizçilik ham rivojlangan. E.t.da şirkat, dehqon, fermer xöjaliklari faoliyat körsatadi. Suğoriladigan yerlarga paxta, don, kartoşka, poliz, sabzavot, ozuqa ekinlari ekiladi. Tuman jamoa va şaxsiy xöjaliklarida 44,9 ming qoramol, 67,2 ming qöy va eçki, 2 mingga yaqin yilqi, şuninglek, tuya bor. Tumanda 1,1 ming kiçik ia urta biznes subyekti faoliyat körsatadi. Özbekiston — Avstraliya — Bangladeş «YUNIVER» (jinsi matosidan kiyimkeçak tikiladi), Özbekiston — Lixtenşteyn «Medikal kotton interneyşnl» (tibbiyot momiği işlab çiqariladi), Özbekiston — Rossiya «El-Rosles» qöşma korxonalari, araqvino z-di (Böston) va sutni qayta işlaş sexi mahsulot bera boşladi. «Ellikqal'a oltin tola», «Elnur», «Elteks» aksiyadorlik jamiyatlari ham faoliyat körsatadi. «Ellikqal'a» neft bazasi, moliyabiznes markazi, supermarket, 2 minimarket, «Otalar çoyxonasi», ğişt zdlari va boşqalar quriliş taşkilotlari, savdo, madaniy va maişiy xizmat körsatiş şoxobçalari bor.

Tumanda 66 umumiy ta'lim maktabi (30 mingdan ziyod öquvçi), akademik litsey (500 ga yaqin öquvçi), 4 kasb-hunar kolleji (2500 dan ortiq talaba), 7 iste'dodli bolalar maktabi (1 mingga yaqin öquvçi) işlab turibdi (2004). Markaziy kutubxona va uning 31 ta tarmoği, alXorazmiy, Yoşlar xiyobonlari, madaniyat va istirohat boği, 12 klub muassasasi, san'at saroyi, «Ayozqal'a —Tur» sayyohlik firmasi bor. E.t.da har yili Otajon Xudoyşukurov xotirasiga bağişlangan yoş qöşiqçilar respublika köriktanlovi ötkaziladi. Markaziy stadion (20 ming örin), 3 tennis korti, 19 futbol maydonçasi, 28 sport zali, 35 kiçik futbol, 68 voleybol, 43 basketbol, 22 qöl töpi maydonçalari, soğlomlaştiriş sport markazi, 3 bolalar sport majmuasi mavjud. Tuman markaziy kasalxonasi, tuğruqxona, qişloq vraçlik punktlari, poliklinika, «Javhar» xususiy tibbiy markazi va boşqalar tibbiy muassasalar işlab turibdi. «Gulşan» bolalar oromgohi, 3 sovyumlaştiriş sanatoriysi, «Orol bolalari» xalqaro öquv soğlomlaştiriş markazi faoliyat körsatadi. «Ustozga ehtirom» me'morlikhaykaltaroşlik majmuasi bor. Tuman hududidan Uçquduq — Nukus t.y. ötadi (Ellikqal'a st-yasi). Böston — Beruniy, Ellikqal'a — Saribiy, Ellikqal'a — Qirqqiz, Ellikqal'a — BuxanMerey yönalişlari böyiça asfalt yöllar yetkizilgan. E.t. hududida qadimiy Tuproqqal'a, Qavatqal'a, Ellikqal'a, Qirqqizqal'a, Qörğoşinqal'a, Guldursun qal'asi va boşqalar bor. 1978 yil 1 apr.dan «Davr közgusi» tuman gaz. naşr etiladi.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ЭЛЛИКҚАЛЪА ТУМАНИ — Қорақалпоғистондаги туман. 1977 йил 23 мартда ташкил этилган. Шим. дан Қозоғистон Республикасининг Қизилўрда вилояти, ғарбдан Беруний, Тахтакўпир, жан. дан Тўрткўл тумани, шаркдан Навоий вилояти, жан.ғарбдан Хоразм вилояти билан чегарадош. Майд. 5,4 минг км2. Аҳолиси 119,1 минг киши (2004). Туманда 1 шаҳар (Бўстон), 12 қишлоқфуқаролари йиғини (Амиробод, Гулдурсун, Гулистон, Навоий, Оқчакўл, Сарибий, Тозабоғ, Шарқ Юлдузи, Элликқалъа, Қизилқум, Қилчиноқ, Қирққиз) бор. Маркази — Бўстон шаҳри

Табиати. Туман рельефи жан.дан шим.га пасайиб ясси текисликдан иборат бўлиб, бўр ва палеоген даврларида пайдо бўлган аллювиал денгиз ётқизиқларилан тузилган. Саёз чуқурликлар, қуруқ узанлар, кичик тепалар ҳам учраб туради. Иқлими кескин континентал. Шим. шарқдан Сибирь совуқ ҳаво массалари етиб келади. Янв.нинг ўртача т-раси — 20°, —30°. Ёзда энг юқори т-ра 42°—45°. Йиллик ёғин 100— 200 мм. Вегетация даври 200—220 кун. Туманнинг энг катта кўллари — Оқчакўл, Думанқалъа. Тумандаги Амиробод, Қирққиз, Элликқалъа, Қозоқча каналлари Тўрткўл ҳудудидан ўтган Боғёп каналидан сув олади. Амударёда қурилган насос ст-яси Амиробод ва Қалъача ариқларига сув етказиб беради. Э.т. ва қўшни туманлардаги зах сувлари Қизилқум коллекторидаги Аёзқалъа насос ст-яси ёрдамида Қизилқум яйловларига чиқариб ташланади. Тупроқлари шўрхок, қумлоқ, бўз тупроқ. Ёввойи ўсимликлардан қуёнсуяк, селин, юлғун, янтоқ, қирқбўғин, шўра, қамиш ўсади. Саксовул ҳам бор. Ёввойи ҳайвонлардан бўри, бўрсиқ, чиябўри, тулки, қуён, қобон; судралиб юрувчилардан калтакесак, илон учрайди. Кўллар четидаги қамишзорларда қирғовул, ўрдак, ғозларнинг бир неча хили бор.

Аҳолиси, асосан, ўзбек ва қорақалпоқлар, шунингдек, қозоқ, туркман, татар ва бошқалар миллат вакиллари ҳам яшайди. Аҳолининг ўртача зичлиги 1 км2 га 20 киши. Қишлоқ аҳолиси 105,4 минг киши, шаҳар аҳолиси 13,7 минг киши (2004).

Хўжалиги. Пахтачиликтуман қ.х. даги етакчи тармоқ. Чорвачилик, ипакчилик, боғдорчилик, полизчилик ҳам ривожланган. Э.т.да ширкат, деҳқон, фермер хўжаликлари фаолият кўрсатади. Суғориладиган ерларга пахта, дон, картошка, полиз, сабзавот, озуқа экинлари экилади. Туман жамоа ва шахсий хўжаликларида 44,9 минг қорамол, 67,2 минг қўй ва эчки, 2 мингга яқин йилқи, шунинглек, туя бор. Туманда 1,1 минг кичик иа урта бизнес субъекти фаолият кўрсатади. Ўзбекистон — Австралия — Бангладеш «ЮНИВЕР» (жинси матосидан кийимкечак тикилади), Ўзбекистон — Лихтенштейн «Медикал коттон интернейшнл» (тиббиёт момиғи ишлаб чиқарилади), Ўзбекистон — Россия «Эл-Рослес» қўшма корхоналари, арақвино з-ди (Бўстон) ва сутни қайта ишлаш цехи маҳсулот бера бошлади. «Элликқалъа олтин тола», «Элнур», «Элтекс» акциядорлик жамиятлари ҳам фаолият кўрсатади. «Элликқалъа» нефть базаси, молиябизнес маркази, супермаркет, 2 минимаркет, «Оталар чойхонаси», ғишт здлари ва бошқалар қурилиш ташкилотлари, савдо, маданий ва маиший хизмат кўрсатиш шохобчалари бор.

Туманда 66 умумий таълим мактаби (30 мингдан зиёд ўқувчи), академик лицей (500 га яқин ўқувчи), 4 касб-ҳунар коллежи (2500 дан ортиқ талаба), 7 истеъдодли болалар мактаби (1 мингга яқин ўқувчи) ишлаб турибди (2004). Марказий кутубхона ва унинг 31 та тармоғи, алХоразмий, Ёшлар хиёбонлари, маданият ва истироҳат боғи, 12 клуб муассасаси, санъат саройи, «Аёзқалъа —Тур» сайёҳлик фирмаси бор. Э.т.да ҳар йили Отажон Худойшукуров хотирасига бағишланган ёш қўшиқчилар республика кўриктанлови ўтказилади. Марказий стадион (20 минг ўрин), 3 теннис корти, 19 футбол майдончаси, 28 спорт зали, 35 кичик футбол, 68 волейбол, 43 баскетбол, 22 қўл тўпи майдончалари, соғломлаштириш спорт маркази, 3 болалар спорт мажмуаси мавжуд. Туман марказий касалхонаси, туғруқхона, қишлоқ врачлик пунктлари, поликлиника, «Жавҳар» хусусий тиббий маркази ва бошқалар тиббий муассасалар ишлаб турибди. «Гулшан» болалар оромгоҳи, 3 совюмлаштириш санаторийси, «Орол болалари» халқаро ўқув соғломлаштириш маркази фаолият кўрсатади. «Устозга эҳтиром» меъморликҳайкалтарошлик мажмуаси бор. Туман ҳудудидан Учқудуқ — Нукус т.й. ўтади (Элликқалъа ст-яси). Бўстон — Беруний, Элликқалъа — Сарибий, Элликқалъа — Қирққиз, Элликқалъа — БуханМерей йўналишлари бўйича асфальт йўллар еткизилган. Э.т. ҳудудида қадимий Тупроққалъа, Қаватқалъа, Элликқалъа, Қирққизқалъа, Қўрғошинқалъа, Гулдурсун қалъаси ва бошқалар бор. 1978 йил 1 апр.дан «Давр кўзгуси» туман газ. нашр этилади.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.