Ellinizm
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 109–114-b. — ziyouz.com
Ellinizm — Makedoniya, Yunoniston, Örta dengizning şarqiy sohillari, Ğarbiy Osiyo, Qora dengiz atrofidagi mamlakatlar tarixining Aleksandr (Iskandar) istilosi (mil.av. 334—323 yillar)dan mil. av. 30 yilda Misr Rim qöşinlari tomonidan işğol etilgan paytgaça ötgan davr. «E.» atamasi ilmda dastlab nemis olimi I.G. Droyzenning 1836—43 yillarda çop etilgan 2 jildli «Ellinizm tarixi» asarida qöllangan va uşbu atama orqali ellinlarning Şarq mamlakatlaridagi hukmronligi va ular madaniyatining Şarq xalqlari madaniyati bilan uyğunlaşib hosil qilgan yangi madaniyat tuşunilgan. Keyinçalik ayrim tadqiqotçilar ellinistik olam hududi va davr doirasini kengaytirib, madaniyati yunonlar ta'sirida şakllangan barça mamlakat va xalqlarni közda tutadilar. «E.» deganda, yunon madaniyati rivojinigina nazarda tutib, yunon madaniyatidan Rim madaniyatiga ötiş davrining özi, deb hisoblaydiganlar ham bor.
Mil. av. 336 yilda Makedoniya şohi Aleksandr Yunonistonni zabt etib, yunon, makedon xalqlaridan töplangan katta qöşin bilan Şarq mamlakatlariga qarşi uruş boşlaydi va köp ötmay Hindistonga qadar çözilgan bepoyon ölkaning yakka hukmdoriga aylanadi. Aleksandr vafot etganda (mil.av. 323 yil), uning davlati tarkibida Bolqon ya.o., Egey dengizidagi orollar, Kiçik va Ğarbiy Osiyo, Misr, Markaziy Osiyoning bir qismi bor edi. Aleksandr vafot etgaç, uning merosxörlari örtasida hokimiyat uçun kuraş borib, mamlakat parçalanib ketgan. Şu tariqa ellinistik davlatlar yuzaga kelgan. Biroq E. davrida bu hududdagi turli mamlakat va viloyatlar ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyotning turli poğonasida bölganlar: ba'zilarida quldorlik munosabatlari (Makedoniya), ayrimlarida polis tuzumi tarqalib, qulçilik va qullikning antik şakllari vujudga kelgan (Misr, Salavkiylar davlati). Köpgina qabilalar (ayniqsa, ellinistik davlatlarning çegara hududlarida yaşaganlar) uçun esa uruğçilikdan sinfiylik jamiyatiga ötiş davri bölgan.
E. davri şarqiy mamlakatlar uçun taraqqiyotning yangi bosqiçi böldi. Yunonmakedoniyaliklar Şarqqa işlab çiqariş malakalarini, öz davlat va huquq meyorlarini, urf-odat, din va madaniyatlarini olib keldilar, öz navbatida, Şarqdan örgandilar ham. Davlat boşqaruvida qadimiy şarqiy monarxiya usullaridan foydalanildi. Pul va savdosotiq munosabatlari rivojlangan ölkalar (Mesopotamiya, Suriya, Kiçik Osiyo)da polislar ravnaq topdi. Polislar özgardi, ya'ni ular mustaqil respublika bölmay, ma'lum siyosiy va iqtisodiy imtiyozlarga ega şahar jamoalariga aylandilar.
Yunonlarning qadimiy nomi — «ellinlar» atamasi öz etnik mazmunini asta-sekin yöqota borib, makedoniyalik, yunon va mahalliy yuqori tabaqaga mansub kişilarni ifodalaydigan sözga aylanib qoldi.
Merosxör (diadox)lar örtasidagi kuraşlar mil. av. 3, mil.av. 2-asr boşlarida ham davom etdi. Ptolemeylar imperiyasi, Salavkiylar davlati, hududiy jihatdan ulardan kiçik bölsa ham, ijtimoiy tuzum jihatidan ularga yaqin bölgan Pergam va Kiçik Osiyodagi boşqa hukmdorliklar, yunon polislari, ellinistik olamning çekkalaridagi Skiflar podşoligi, Armaniston, Parfiya va boşqalar örtasida tinimsiz uruşlar xalq boşiga qöp ofatlar keltirdi. Şunga qaramay dengiz sohillari bilan mamlakat içkarisidagi hududlar örtasida iqtisodiy aloqa yaxşilana bordi, mahsulot işlab çiqariş, savdo (xususan, taşqi savdo) rivoj topdi. Şaharlar savdo va hunarmandçilik markazlari sifatida yuksaldi (Iskandariya, Rodos o., Antioxiya, Salavkiya, Pergam). Misr, Suriya, Kiçik Osiyo, Yunoniston va Makedoniya örtasida doimiy dengiz yöli mavjud edi. Qizil dengiz hamda Fors qöltiği böylab Hindistonga savdo yöli oçildi. Misr Qora dengiz atroflari Karfagen va Rim bilan savdo aloqasini yölga qöydi. qadimiy karvon yöllarida polislar va gavanlar yuzaga keldi. Şu bilan birga, uşbu davr polislar federatsiyasi (ittifoqi)ga ehtiyoj tuğdirdi (bir neça polislar birlaşdi). Ammo bu ittifoqlar orasida ham nizolar davom etdi, ijtimoiy quraş kuçaydi. Mil. av. 2—1-asrlarda isyonlar va ozodlik harakatlari jonlandi. Attika, Pergam, Delos o.larida qullar isyoni, Misr va Salavkiyada dehqonlar qözğoloni yuz berdi. Ayni paytda Rimning mavqei oşa bordi. U mil.av. 197 yilda Kiçik Osiyoni, Egey dengizidagi orollarni va Yunonistonni bosib oddi. Rim E. davlatlarini birinketin işğol etib, mil. av. 30-y.da Misrni ham qölga kiritdi va E. davriga barham berdi.
E. davrida turli xalqlarning madaniyat darajalari har xil bölgan bölsada, öziga xos rivojlaniş yuz bergan edi. Ellinistik mamlakatlarda tabiiy fanlar (jumladan, matematika), kemasozlik, harbiy san'at va şaharsozlik rivoj topdi. Dengiz sohillariga köpgina mayoqlar qurildi, savdo yöllari barpo etildi, savdo kemalari köproq yuk kötaradigan va tezroq suzadigan darajaga yetdilar.
Taraqqiyot asosan ilm-fan borasida bölib, avvalo, yunonlarning ilk bor Şarq madaniyati bilan yaqindan tanişişlari ularning ongini yana ham kengaytirib, fanning rivojiga kuçli ta'sir körsatdi. Şu davrda ijod qilgan olimlardan Evklid, Arximed — matematikani; Aristarx, Gipparx — astronomiyani; Eratosfen — geografiyani yuksak darajaga kötarib, jahon ilmining kelgusi taraqqiyotiga yöl oçdilar. Olimlar, şoirlar va san'at ahlining işlari uçun qulay şaroit tuğdiriş maqsadida Misrning dastlabki Ptolemey xoqonlari Iskandariya şahrida hoz. fanlar akademiyasiga öxşaş muassasa — «muzey», ya'ni muzalar koşonasi oçadilar. Yunonistonning turli yerlaridan çaqirilgan olimlar muzey darsxonalarida ma'ruzalar öqiydilar, lab.larda har xil tajriba işlari ötkazadilar. Muzey qoşida maxsus kutubxona bölgan. Mil. av. 3-asrning örtalarida muzey qiroatxonalarida yarim mln.ga yaqin papirus öramlari saqlangan. 2-asrning boşlarida taşkil etilgan Pergam kutubxonasining fondi Iskandariyanikidan qolişmas edi. Iqtisodiy raqobat tufayli, Ptolemeylar hukumati Misrdan Pergamga papirus çiqarişni taqiqlab qöyişganida, pergamliklar teridan işlangan va «pergament» deb ataluvçi maxsus yozuv materiali kaşf qildilar. Olimlar esa muzeylarda badiiy asarlarning faqat matnini tekşiriş, ya'ni ularning töğriligini aniqlaş, xatolarini tuzatiş, boşqalar tomonidan kiritilgan qöşimçalarni çiqarib taşlaş va h.k. işlar bilan şuğullanganlar. Şu tariqa E. davrida adabiyotşunoslik — filol. ilmi yuzaga keldi. Iskandariya filologlari, asosan, Gomer asarlarini örganganlar.
E. davrida ilm-fan, ma'rifat, madaniyat, san'at va adabiyot tamomila ellin hukmdorlari tasarrufida bölgan. Iskandariya muzeyining xodimlari davlatdan maoş olganlar, maxsus binolarda yaşaganlar, kutubxona rahbarlari esa podşohlarning valiahdlariga tarbiyaçi bölganlar. E. davrida keng yoyilgan falsafiy ta'limotlar Misr hukmdorlarining manfaatlariga zid bölganligi bois Iskandariya muzeylarida falsafa bilan şuğullaniş taqiqlangan. Binobarin, Afina şahri yunon olamining falsafa markazi bölib qolgan va yangidanyangi ta'limotlar şu yerda yuzaga kelib, keyin boşqa tomonlarga tarqalgan.
E. falsafasi bu davr uçun muhim omildir. Yunon olamida boşlangan ijtimoiy özgarişlar natijasida tuğilgan siyosiy loqaydlik, beparvolik va umidsizlik kayfiyatlari birmunça falsafiy ta'limotlarning kelib çiqişiga sabab böldi. Mazkur oqimlarning eng muhimlari — epikurçilar, stoiklar va kiniklar falsafasidir.
Epikur (mil.av. 344—270) öz ta'limotida Demokritning atom nazariyasini yanada takomillaştirib, axloq masalalariga doir ma'naviy xulosalar çiqargan. Uningça, modomiki, butun koinot, hatto odamning ruhi ham atomlardan iborat ekan, tabiatda heç qanday ğayritabiiy hodisalarning bölişi mumkin emas. U turli bid'atlarni rad etadi. Koinot haqidagi notöğri tuşunçalar odamni har doim qörquv va tahlikaga solib, uning osuda hayot keçirişiga xalaqit qiladi. Bölmağur xavfxatarlardan qutulmas ekan, inson hayotning lazzatlarini his etmaydi, rohatni bilmaydi. Vaholanki, yaşaşning çin ma'nosi — hayot gaştini surmoqdir. Biroq har bir odam haqiqiy rohatni taşqi olamdan emas, balki öz içki dunyosidan, ruhiy erkinlikdan va dilning osoyiştaligidan axtarmoği kerak.
Stoiklar falsafasi ham köp jihatdan Epikur fikrlariga yaqin. Bu oqimga asos solgan Zenon (mil.av. 335— 253) özining maşğulotlarini Afinadagi peşayvon taxlit binoda ötkazgan. Şuning uçun yunonça «stoya» (peşayvon) sözi keyinçalik uşbu oqimga nisbat berilgan. Epikurçilar ruhiy osoyiştalik prinsiplarini tarğib qilgan bölsalar, stoiklar şafqat, saxovat ğoyalarini tarğib qilganlar. Ularning fikriça, odam bolasi ehtiroslarning ta'sirini yengib, taqdirning izmi, tabiat qonunlari asosida ma'naviy erkin hayot keçirmoği lozim.
Mil.av. 4-asrda Suqrotning şogirdi Antisfen tomonidan yaratilgan kiniklar falsafasi, şu ta'limot tarafdorlarining maşğuloti ötadigan joy — «kinosagers» nomi bilan yuritiladi. Ular jamiyatdagi barça rasmiy taomillarni, hatto axloqodob qoidalarini inkor qilib, insonni tabiiy holatga qaytişga va soxta udumlarni taşlab, oddiy hayot keçirişga çaqiradilar.
Ular öz ta'limotlarini epikurçilarning betaşviş umr keçiriş ğoyalariga qarşi qöyib, qaşşoqlik va gadolikning afzalligini tarğib etadilar. Kiniklarning bu xildagi «qaşşoqlik falsafasi» hukmron tabaqaning barça an'analariga qarşi qaratilgan isyon edi. Iqtisodiy manfaatdan, ijtimoiy vazifalardan keçib, har qanday rasmiyatçiliqdan xalos bölgan va şaxsiy erkinlikni yöqotmagan holda yaxşi yaşaşni tarğib etiş orqali ular xususiy mulkni, quldorlikni, diniy tuşunçalarni, nikoh tartiblarini va boşqalar usulu qoidalarini inkor etadilar va şu yösinda ayonlarning barça ma'naviy madaniyatlariga va rasmiy hayotlariga nafrat bilan qaraganliklarini namoyiş qilganlar.
Adabiyot va san'at saroyga, ellinistik jamiyatning yuqori tabaqalari manfaatlariga xizmat qildirilgan. Antik adabiyotda, xususan, dramaturgiyada muhim örin tutadigan ijtimoiy-siyosiy va axloqiy mavzular E. adabiyotida sayozlaşa borib, ilgarigi jangovar ruhini yöqotib, torintim doiraga tuşib qolgan. Maişiyoilaviy, işqiy keçinmalar haqidagi asarlar yoziş odat tusiga kirgan. Biroq Afinaning özidagi adabiyot («yangi attika komediyasi» deb ataluvçi yönaliş) bundan istisno edi. Bu davrning jahon adabiyotiga qöşgan muhim hissasi ham «yangi komediya»dir. Bu ibora adabiy iste'molga eski zamonlarda kiritilgan bölib, E. davrida paydo bölgan komediyaning yangi turini attika davridagi «qadimgi» komediyadan hamda 4-asrdagi «örta» komediyadan ajratiş maqsadida işlatilgan. Evripid tomonidan dramaturgiyaga kiritilgan qator yangiliklar va «örta» komediyaning ijodiy usullari yangi oqimning şakllanişi va taraqqiy etişida adabiy maktab vazifasini bajardi. E. olamida «yangi komediya» qariyb 200 yil (mil. av. 4-asrning 2-yarmi — 2-asrning 1-yarmi) umr kördi. Bu janrda ijod qilgan şoirlarning soni 160 dan ortiq bölgan. Ulardan Filemon (taxm. 361— 263), Difil (taxm. 350263) va Menandrning (taxm. 343—292) nomi alohida ta'kidlanadi. Menandr özining ba'zi dramalarida («Hakam sudi», «Qirqilgan soç») davrning dolzarb masalalarini, psixologik jarayonlarni qörsatişga intilgan.
E. davridagi komediyanavis şoirlarning bizga qadar yetib kelgan asarlarida (ularning köpçiligi tomoşabinga manzur bölişi uçun) asosiy e'tibor komediyaning taşqi ta'sirçanligini oşirişga qaratilgan. Ayrimlarida hayotda bölmaydigan sun'iy hodisalar, yasama voqealar, uyatli gaplar, beöxşov masxarabozliklar bilan kuldirişga harakat qilingan lavhalarni kuzatiş mumkin.
E. davri şe'riyatida, asosan, kiçik hajmdagi adabiy asarlar: epilliya, elegiya, epigramma va idilliyalar avj oldi. Katta şaharlarning jonsarak şovqinsuronidan, iğvo va fitnalaridan tinkasi qurigan inson hayotning ğalvalaridan boş olib tabiat quçoğiga ketişni, oddiy dehqonlar, soddadil çöponlar singari osuda hayot keçirişni orzu qilganligi natijasida yangi poetik janr — idilliya va bukolika, ya'ni çöpon poeziyasi yuzaga keldi.
Kamimax (taxm. mil.av. 310—240) davr adabiyotining közga köringan vakillaridan biri bölib, uning 800 dan ortiq ilmiy va badiiy asarlari borligi haqida ma'lumot yetib kelgan. «Jadvallar» nomli bibliografik asari 120 jilddan iborat bölib, bu tazkirasifat asarida yozuvçi özidan avval ötgan olimlar va yozuvçilar haqida qisqaça ma'lumotlarni jamlagan. Uning epigrammalari ham aniq, ötkir va qisqa yozilgan. Tört kitobdan iborat va elegiya janrida yozilgan «Sabablar» dostoni mifologiyaga oid asardir. Kallimaxning Attis (Kiçik Osiyo xalkdarida tabiat xudosi) haqidagi epilliyasi, ma'budlar (Zevs, Apollon, Artemida)ni maqtovçi madhiyalari ham bor. Dostonlar yozgan Rodoslik Appoloniy (taxm. 295—215) «Argonavtika» dostoni bilan bu janrni davom ettirdi. U bu asarida mifologik obrazlarga köproq e'tibor bergan. Kiçik hajmdagi nazmiy asarlari bilan tanilgan Feokritning (taxm. 300— 250) qalamiga mansub «Idilliyalar» töplamida 30 şe'r va 25 epigramma mavjud. Bu asarda şoir mazmun jihatdan rangbarang asarlar yaratgan va unda asosiy örinni sokin tabiat qöynidagi hayotni tasvirlovçi asarlar — «bukolika» (çöponlar qöşiği)lar egallagan.
Davr nasrida folklor an'analari ustunlik qiladi. Şunga qaramay, insonning ruhiy dunyosini va maişiy hayotini tasvirlaşda ma'lum yutuqlarga erişilgan. Bu esa keyingi yunon va Rim nazmi va romançiligiga samarali ta'sir körsatgan.
E. davri qadimiy Yunon va qadimiy Şarqning ijtimoiy-iqtisodiy, siyosiy munosabatlarining qöşiliş va bir-biriga ta'sir körsatiş davridir, bu davrda madaniyat va san'atda ham an'analar qöşilib bordi, uyğunlikda rivojlandi. Davr ruhi va xususiyatlari, ayniqsa, me'morlik va monumental san'atda özining yorqin ifodasini topdi. Hukmdorlar özlarining saltanatlarini muhtaşam binolar, ajoyib san'at namunalari bilan boyitişga harakat qildi. Yangi şaharlar paydo böldi (Pergam, Iskandariya kabi), ular uluğvorlikda va serhaşamlilikda Afinani ortda qoldirdi. Şaharlar, inşootlar ansambl tarzida bunyod etildi, köçalar, maydonlar, binolar haykaltaroşlik asarlari bilan bezatildi, uylar mozaika, devoriy rasm, haykaltaroşlik asarlari bilan körkamlaştirildi. Boğçorboğ bilan boğliq bezak haykaltaroşligi keng tarqaldi, yangi inşoot turlari — kutubxona, museyonlar paydo böldi [Aleksandriya (Iskandariya) kutubxonasi, Aleksandriya (Iskandariya) museyoni va boşqalar], bunyod etilgan ibodatxona, altar, memorial inşoot turlarida Şarq san'atining kuçli ta'siri öz aksini topdi (Pergamdagi Zevs altari va boşqalar).
E. tasviriy san'atida yunon klassikasi bilan mahalliy madaniyat elementlarining uzviy qöşilişi kuzatiladi; san'at asarlarida fuqarolik ruhi örnini hukmdorning harbiy ğalabalarini tarannum etiş, umumlaşma obrazlar örnini yagona şaxsni uluğlovçi, uning ruhiyatini ifodalovçi asarlar yaratiş egallaydi, bezakdorlik bilan birga voqelikni haqqoniy aks ettiriş kuçayadi. Monumental haykaltaroşlik (ulutvor börtma kompozitsiyalar yaratiş) keng taraqqiy etdi (Zevs mehrobidagi friz), haykaltaroşlik kompozitsiyalari («Laokoon va uning öğillari», «Farnez buqasi» va boşqalar) va portretlari (kiçik şakllar haykaltaroşligi) da obrazlarning hayotiyligi ortdi («Özi va qalliğini öldirayotgan gall», «Ölayotgan gall», şuningdek, Tanagra haykalçalari). Rangtasvirda köp şaklli komggozitsiyalar tarqaldi. Misrda rassomlik ham rivojlangani, adabiy manbalarda Apelles, Antifil kabi rassomlar samarali ijod qilgani töğrisida ma'lumotlar bor. E.ga xos umumiy xususiyatlar vaza rassomligi, gliptika, torevtika, badiiy şişa idişlarda ham quzatiladi.
E. numizmatika san'atida yaqqol közga taşlanadi. Markaziy Osiyoga börtma tasvirli tangalarning kirib kelişi salavkiylar sulolasi nomi bilan boğliq. Örta Osiyoda işlangan tangalarda portretlar taşqi körinişi bilan birga, şaxsning fe'latvorini ham haqqoniy tasvirlab, yunon börtma tasvirlaridan ötib ketdi, «örta osiyoça» mö'jaz portret san'ati rivojlandi. Demetriy tasviri tuşirilgan tangada uning xarakteri va mavqei fil şakli bölgan boş kiyimda tasvirlanadi (bu uning Hindistonni zabt etganiga işoradir). E. davrida Özbekistonda mahobatli haykallar ham işlanganligi ma'lum. Jumladan, Artemida Anaxita siymosida mujassamlaşgan. Uning oltindan işlangan haykallarida boşida nur soçib turgan toji bölgan, bunday haykallar Baqtriyaning boş ibodatxonasiga örnatilgan. Bunday nur taratib turgan toj Demetriy tangalaridagi börtma tasvirlarda ham uçraydi.
Zarduştiylik dinining yunonlarga ta'siri qadim davrlarda kuçli bölganidek, E. davrida ham bu ta'sir sezilarli edi. Kommagen podşohi Antioxning (mil.av.1-asr) toşga öyilgan yozuvida «Zevs» va Oramazdning osmon taxtlari» deyilgan. Bu esa zarduştiylik ma'budi Ahuramazda yunonlarning boş xudosi Zevs bilan bir darajaga qöyilganligini biddiradi. E. davrida, ayniqsa, zarduştiylik ta'limoti katta rol öynadi. Dastavval ahdga sodiqlik, keyinçalik haqiqat uçun kuraşuvçilar tomonida jang qiluvçi uruş xudosi, buyuk hakam va nihoyat, yoruğlik xudosi Mitra ellinistik mamlakatlarda keng tarqaldi. Bu ma'bud hindlarda «Mitra», Avestoda «Misra», suğdlarda «Mişra» deyilgan: Avesto tilidagi «r» tovuşi suğd tilida «ş»ga aylangan, natijada «Misşa» şakli paydo bölib, keyinçalik «Misra» şaklini olgan. Persopoldagi qoyatoş yozuvida ham Mitra «Mişra» şaklida berilgan. qadimiy yunon adabiyotida Mitra dastavval Gerodot «Tarix»ining 1-kitobida tilga olingan.
Mil.av. 4-asrdan Markaziy Osiyo xalqlari tarixida yangi davr boşlangan. Hindistondan Yevropagaça, Yevropadan Misrgaça bölgan hududni öz içiga olgan ellinistik davlatlarning iqgisodiy, siyosiy, ijtimoiy hayotida Markaziy Osiyo xalklari ham iştirok etadilar. Şu tariqa, E. davri Şarq va yunon xalqlari madaniyati, adabiyotlarining özaro boyişi jarayonining oliy çöqqisi böldi. E. Aleksandr bosib olgan yurtlardagi xalqlar hayotining turli sohalari — iqtisodiyot, siyosat, ijtimoiymadaniy hayotidagi katta özgarişlarga olib kelib, ellinistik madaniyatning ravnaq topişi va keng tarqalişiga zamin hozirlagan. Osiyo va Yevropaning hamma mintaqalarida E. bir tekisda rivoj topmagan. Ammo ellinistik davlatlar inqirozga uçragandan söng bir neça asrlar ötgandan keyin ham ellinistik madaniyat san'at va adabiyotda davom etib kelgan.
Ad,: Tara V., Ellinistiçeskaya sivilizatsiya, M., 1949; Ranoviç A.B., Ellinizm i yego istoriçeskaya rol, M., 1950; Tronskiy I.M., Istoriyaantiçnoy literaturg, M., 1983; Al imuxammedov A., Antikadabiyottarixi, T, 1975; Sulaymonova F., Şarq va Ğarb, T, 1998; Rtveladze E., Velikiy şelkovş put, T, 1999.
Möminjon Sulaymonov, Otabek Jöraboyev, Ne'mat Abdullayev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЭЛЛИНИЗМ — Македония, Юнонистон, Ўрта денгизнинг шарқий соҳиллари, Ғарбий Осиё, Қора денгиз атрофидаги мамлакатлар тарихининг Александр (Искандар) истилоси (мил.ав. 334—323 йиллар)дан мил. ав. 30 йилда Миср Рим қўшинлари томонидан ишғол этилган пайтгача ўтган давр. «Э.» атамаси илмда дастлаб немис олими И.Г. Дройзеннинг 1836—43 йилларда чоп этилган 2 жилдли «Эллинизм тарихи» асарида қўлланган ва ушбу атама орқали эллинларнинг Шарқ мамлакатларидаги ҳукмронлиги ва улар маданиятининг Шарқ халқлари маданияти билан уйғунлашиб ҳосил қилган янги маданият тушунилган. Кейинчалик айрим тадқиқотчилар эллинистик олам ҳудуди ва давр доирасини кенгайтириб, маданияти юнонлар таъсирида шаклланган барча мамлакат ва халқларни кўзда тутадилар. «Э.» деганда, юнон маданияти ривожинигина назарда тутиб, юнон маданиятидан Рим маданиятига ўтиш даврининг ўзи, деб ҳисоблайдиганлар ҳам бор.
Мил. ав. 336 йилда Македония шоҳи Александр Юнонистонни забт этиб, юнон, македон халқларидан тўпланган катта қўшин билан Шарқ мамлакатларига қарши уруш бошлайди ва кўп ўтмай Ҳиндистонга қадар чўзилган бепоён ўлканинг якка ҳукмдорига айланади. Александр вафот этганда (мил.ав. 323 йил), унинг давлати таркибида Болқон я.о., Эгей денгизидаги ороллар, Кичик ва Ғарбий Осиё, Миср, Марказий Осиёнинг бир қисми бор эди. Александр вафот этгач, унинг меросхўрлари ўртасида ҳокимият учун кураш бориб, мамлакат парчаланиб кетган. Шу тариқа эллинистик давлатлар юзага келган. Бироқ Э. даврида бу ҳудуддаги турли мамлакат ва вилоятлар ижтимоий-иқтисодий тараққиётнинг турли поғонасида бўлганлар: баъзиларида қулдорлик муносабатлари (Македония), айримларида полис тузуми тарқалиб, қулчилик ва қулликнинг антик шакллари вужудга келган (Миср, Салавкийлар давлати). Кўпгина қабилалар (айниқса, эллинистик давлатларнинг чегара ҳудудларида яшаганлар) учун эса уруғчиликдан синфийлик жамиятига ўтиш даври бўлган.
Э. даври шарқий мамлакатлар учун тараққиётнинг янги босқичи бўлди. Юнонмакедонияликлар Шарққа ишлаб чиқариш малакаларини, ўз давлат ва ҳуқуқ меъёрларини, урф-одат, дин ва маданиятларини олиб келдилар, ўз навбатида, Шарқдан ўргандилар ҳам. Давлат бошқарувида қадимий шарқий монархия усулларидан фойдаланилди. Пул ва савдосотиқ муносабатлари ривожланган ўлкалар (Месопотамия, Сурия, Кичик Осиё)да полислар равнақ топди. Полислар ўзгарди, яъни улар мустақил республика бўлмай, маълум сиёсий ва иқтисодий имтиёзларга эга шаҳар жамоаларига айландилар.
Юнонларнинг қадимий номи — «эллинлар» атамаси ўз этник мазмунини аста-секин йўқота бориб, македониялик, юнон ва маҳаллий юқори табақага мансуб кишиларни ифодалайдиган сўзга айланиб қолди.
Меросхўр (диадох)лар ўртасидаги курашлар мил. ав. 3, мил.ав. 2-аср бошларида ҳам давом этди. Птолемейлар империяси, Салавкийлар давлати, ҳудудий жиҳатдан улардан кичик бўлса ҳам, ижтимоий тузум жиҳатидан уларга яқин бўлган Пергам ва Кичик Осиёдаги бошқа ҳукмдорликлар, юнон полислари, эллинистик оламнинг чеккаларидаги Скифлар подшолиги, Арманистон, Парфия ва бошқалар ўртасида тинимсиз урушлар халқ бошига қўп офатлар келтирди. Шунга қарамай денгиз соҳиллари билан мамлакат ичкарисидаги ҳудудлар ўртасида иқтисодий алоқа яхшилана борди, маҳсулот ишлаб чиқариш, савдо (хусусан, ташқи савдо) ривож топди. Шаҳарлар савдо ва ҳунармандчилик марказлари сифатида юксалди (Искандария, Родос о., Антиохия, Салавкия, Пергам). Миср, Сурия, Кичик Осиё, Юнонистон ва Македония ўртасида доимий денгиз йўли мавжуд эди. Қизил денгиз ҳамда Форс қўлтиғи бўйлаб Ҳиндистонга савдо йўли очилди. Миср Қора денгиз атрофлари Карфаген ва Рим билан савдо алоқасини йўлга қўйди. қадимий карвон йўлларида полислар ва гаванлар юзага келди. Шу билан бирга, ушбу давр полислар федерацияси (иттифоқи)га эҳтиёж туғдирди (бир неча полислар бирлашди). Аммо бу иттифоқлар орасида ҳам низолар давом этди, ижтимоий қураш кучайди. Мил. ав. 2—1-асрларда исёнлар ва озодлик ҳаракатлари жонланди. Аттика, Пергам, Делос о.ларида қуллар исёни, Миср ва Салавкияда деҳқонлар қўзғолони юз берди. Айни пайтда Римнинг мавқеи оша борди. У мил.ав. 197 йилда Кичик Осиёни, Эгей денгизидаги оролларни ва Юнонистонни босиб одди. Рим Э. давлатларини биринкетин ишғол этиб, мил. ав. 30-й.да Мисрни ҳам қўлга киритди ва Э. даврига барҳам берди.
Э. даврида турли халқларнинг маданият даражалари ҳар хил бўлган бўлсада, ўзига хос ривожланиш юз берган эди. Эллинистик мамлакатларда табиий фанлар (жумладан, математика), кемасозлик, ҳарбий санъат ва шаҳарсозлик ривож топди. Денгиз соҳилларига кўпгина маёқлар қурилди, савдо йўллари барпо этилди, савдо кемалари кўпроқ юк кўтарадиган ва тезроқ сузадиган даражага етдилар.
Тараққиёт асосан илм-фан борасида бўлиб, аввало, юнонларнинг илк бор Шарқ маданияти билан яқиндан танишишлари уларнинг онгини яна ҳам кенгайтириб, фаннинг ривожига кучли таъсир кўрсатди. Шу даврда ижод қилган олимлардан Эвклид, Архимед — математикани; Аристарх, Гиппарх — астрономияни; Эратосфен — географияни юксак даражага кўтариб, жаҳон илмининг келгуси тараққиётига йўл очдилар. Олимлар, шоирлар ва санъат аҳлининг ишлари учун қулай шароит туғдириш мақсадида Мисрнинг дастлабки Птолемей хоқонлари Искандария шаҳрида ҳоз. фанлар академиясига ўхшаш муассаса — «музей», яъни музалар кошонаси очадилар. Юнонистоннинг турли ерларидан чақирилган олимлар музей дарсхоналарида маърузалар ўқийдилар, лаб.ларда ҳар хил тажриба ишлари ўтказадилар. Музей қошида махсус кутубхона бўлган. Мил. ав. 3-асрнинг ўрталарида музей қироатхоналарида ярим млн.га яқин папирус ўрамлари сақланган. 2-асрнинг бошларида ташкил этилган Пергам кутубхонасининг фонди Искандарияникидан қолишмас эди. Иқтисодий рақобат туфайли, Птолемейлар ҳукумати Мисрдан Пергамга папирус чиқаришни тақиқлаб қўйишганида, пергамликлар теридан ишланган ва «пергамент» деб аталувчи махсус ёзув материали кашф қилдилар. Олимлар эса музейларда бадиий асарларнинг фақат матнини текшириш, яъни уларнинг тўғрилигини аниқлаш, хатоларини тузатиш, бошқалар томонидан киритилган қўшимчаларни чиқариб ташлаш ва ҳ.к. ишлар билан шуғулланганлар. Шу тариқа Э. даврида адабиётшунослик — филол. илми юзага келди. Искандария филологлари, асосан, Гомер асарларини ўрганганлар.
Э. даврида илм-фан, маърифат, маданият, санъат ва адабиёт тамомила эллин ҳукмдорлари тасарруфида бўлган. Искандария музейининг ходимлари давлатдан маош олганлар, махсус биноларда яшаганлар, кутубхона раҳбарлари эса подшоҳларнинг валиаҳдларига тарбиячи бўлганлар. Э. даврида кенг ёйилган фалсафий таълимотлар Миср ҳукмдорларининг манфаатларига зид бўлганлиги боис Искандария музейларида фалсафа билан шуғулланиш тақиқланган. Бинобарин, Афина шаҳри юнон оламининг фалсафа маркази бўлиб қолган ва янгиданянги таълимотлар шу ерда юзага келиб, кейин бошқа томонларга тарқалган.
Э. фалсафаси бу давр учун муҳим омилдир. Юнон оламида бошланган ижтимоий ўзгаришлар натижасида туғилган сиёсий лоқайдлик, бепарволик ва умидсизлик кайфиятлари бирмунча фалсафий таълимотларнинг келиб чиқишига сабаб бўлди. Мазкур оқимларнинг энг муҳимлари — эпикурчилар, стоиклар ва киниклар фалсафасидир.
Эпикур (мил.ав. 344—270) ўз таълимотида Демокритнинг атом назариясини янада такомиллаштириб, ахлоқ масалаларига доир маънавий хулосалар чиқарган. Унингча, модомики, бутун коинот, ҳатто одамнинг руҳи ҳам атомлардан иборат экан, табиатда ҳеч қандай ғайритабиий ҳодисаларнинг бўлиши мумкин эмас. У турли бидъатларни рад этади. Коинот ҳақидаги нотўғри тушунчалар одамни ҳар доим қўрқув ва таҳликага солиб, унинг осуда ҳаёт кечиришига халақит қилади. Бўлмағур хавфхатарлардан қутулмас экан, инсон ҳаётнинг лаззатларини ҳис этмайди, роҳатни билмайди. Ваҳоланки, яшашнинг чин маъноси — ҳаёт гаштини сурмоқдир. Бироқ ҳар бир одам ҳақиқий роҳатни ташқи оламдан эмас, балки ўз ички дунёсидан, руҳий эркинликдан ва дилнинг осойишталигидан ахтармоғи керак.
Стоиклар фалсафаси ҳам кўп жиҳатдан Эпикур фикрларига яқин. Бу оқимга асос солган Зенон (мил.ав. 335— 253) ўзининг машғулотларини Афинадаги пешайвон тахлит бинода ўтказган. Шунинг учун юнонча «стоя» (пешайвон) сўзи кейинчалик ушбу оқимга нисбат берилган. Эпикурчилар руҳий осойишталик принципларини тарғиб қилган бўлсалар, стоиклар шафқат, саховат ғояларини тарғиб қилганлар. Уларнинг фикрича, одам боласи эҳтиросларнинг таъсирини енгиб, тақдирнинг изми, табиат қонунлари асосида маънавий эркин ҳаёт кечирмоғи лозим.
Мил.ав. 4-асрда Суқротнинг шогирди Антисфен томонидан яратилган киниклар фалсафаси, шу таълимот тарафдорларининг машғулоти ўтадиган жой — «киносагерс» номи билан юритилади. Улар жамиятдаги барча расмий таомилларни, ҳатто ахлоқодоб қоидаларини инкор қилиб, инсонни табиий ҳолатга қайтишга ва сохта удумларни ташлаб, оддий ҳаёт кечиришга чақирадилар.
Улар ўз таълимотларини эпикурчиларнинг беташвиш умр кечириш ғояларига қарши қўйиб, қашшоқлик ва гадоликнинг афзаллигини тарғиб этадилар. Киникларнинг бу хилдаги «қашшоқлик фалсафаси» ҳукмрон табақанинг барча анъаналарига қарши қаратилган исён эди. Иқтисодий манфаатдан, ижтимоий вазифалардан кечиб, ҳар қандай расмиятчилиқдан халос бўлган ва шахсий эркинликни йўқотмаган ҳолда яхши яшашни тарғиб этиш орқали улар хусусий мулкни, қулдорликни, диний тушунчаларни, никоҳ тартибларини ва бошқалар усулу қоидаларини инкор этадилар ва шу йўсинда аъёнларнинг барча маънавий маданиятларига ва расмий ҳаётларига нафрат билан қараганликларини намойиш қилганлар.
Адабиёт ва санъат саройга, эллинистик жамиятнинг юқори табақалари манфаатларига хизмат қилдирилган. Антик адабиётда, хусусан, драматургияда муҳим ўрин тутадиган ижтимоий-сиёсий ва ахлоқий мавзулар Э. адабиётида саёзлаша бориб, илгариги жанговар руҳини йўқотиб, торинтим доирага тушиб қолган. Маишийоилавий, ишқий кечинмалар ҳақидаги асарлар ёзиш одат тусига кирган. Бироқ Афинанинг ўзидаги адабиёт («янги аттика комедияси» деб аталувчи йўналиш) бундан истисно эди. Бу даврнинг жаҳон адабиётига қўшган муҳим ҳиссаси ҳам «янги комедия»дир. Бу ибора адабий истеъмолга эски замонларда киритилган бўлиб, Э. даврида пайдо бўлган комедиянинг янги турини аттика давридаги «қадимги» комедиядан ҳамда 4-асрдаги «ўрта» комедиядан ажратиш мақсадида ишлатилган. Эврипид томонидан драматургияга киритилган қатор янгиликлар ва «ўрта» комедиянинг ижодий усуллари янги оқимнинг шаклланиши ва тараққий этишида адабий мактаб вазифасини бажарди. Э. оламида «янги комедия» қарийб 200 йил (мил. ав. 4-асрнинг 2-ярми — 2-асрнинг 1-ярми) умр кўрди. Бу жанрда ижод қилган шоирларнинг сони 160 дан ортиқ бўлган. Улардан Филемон (тахм. 361— 263), Дифил (тахм. 350263) ва Менандрнинг (тахм. 343—292) номи алоҳида таъкидланади. Менандр ўзининг баъзи драмаларида («Ҳакам суди», «Қирқилган соч») даврнинг долзарб масалаларини, психологик жараёнларни қўрсатишга интилган.
Э. давридаги комедиянавис шоирларнинг бизга қадар етиб келган асарларида (уларнинг кўпчилиги томошабинга манзур бўлиши учун) асосий эътибор комедиянинг ташқи таъсирчанлигини оширишга қаратилган. Айримларида ҳаётда бўлмайдиган сунъий ҳодисалар, ясама воқеалар, уятли гаплар, беўхшов масхарабозликлар билан кулдиришга ҳаракат қилинган лавҳаларни кузатиш мумкин.
Э. даври шеъриятида, асосан, кичик ҳажмдаги адабий асарлар: эпиллия, элегия, эпиграмма ва идиллиялар авж олди. Катта шаҳарларнинг жонсарак шовқинсуронидан, иғво ва фитналаридан тинкаси қуриган инсон ҳаётнинг ғалваларидан бош олиб табиат қучоғига кетишни, оддий деҳқонлар, соддадил чўпонлар сингари осуда ҳаёт кечиришни орзу қилганлиги натижасида янги поэтик жанр — идиллия ва буколика, яъни чўпон поэзияси юзага келди.
Камимах (тахм. мил.ав. 310—240) давр адабиётининг кўзга кўринган вакилларидан бири бўлиб, унинг 800 дан ортиқ илмий ва бадиий асарлари борлиги ҳақида маълумот етиб келган. «Жадваллар» номли библиографик асари 120 жилддан иборат бўлиб, бу тазкирасифат асарида ёзувчи ўзидан аввал ўтган олимлар ва ёзувчилар ҳақида қисқача маълумотларни жамлаган. Унинг эпиграммалари ҳам аниқ, ўткир ва қисқа ёзилган. Тўрт китобдан иборат ва элегия жанрида ёзилган «Сабаблар» достони мифологияга оид асардир. Каллимахнинг Аттис (Кичик Осиё халкдарида табиат худоси) ҳақидаги эпиллияси, маъбудлар (Зевс, Аполлон, Артемида)ни мақтовчи мадҳиялари ҳам бор. Достонлар ёзган Родослик Апполоний (тахм. 295—215) «Аргонавтика» достони билан бу жанрни давом эттирди. У бу асарида мифологик образларга кўпроқ эътибор берган. Кичик ҳажмдаги назмий асарлари билан танилган Феокритнинг (тахм. 300— 250) қаламига мансуб «Идиллиялар» тўпламида 30 шеър ва 25 эпиграмма мавжуд. Бу асарда шоир мазмун жиҳатдан рангбаранг асарлар яратган ва унда асосий ўринни сокин табиат қўйнидаги ҳаётни тасвирловчи асарлар — «буколика» (чўпонлар қўшиғи)лар эгаллаган.
Давр насрида фольклор анъаналари устунлик қилади. Шунга қарамай, инсоннинг руҳий дунёсини ва маиший ҳаётини тасвирлашда маълум ютуқларга эришилган. Бу эса кейинги юнон ва Рим назми ва романчилигига самарали таъсир кўрсатган.
Э. даври қадимий Юнон ва қадимий Шарқнинг ижтимоий-иқтисодий, сиёсий муносабатларининг қўшилиш ва бир-бирига таъсир кўрсатиш давридир, бу даврда маданият ва санъатда ҳам анъаналар қўшилиб борди, уйғунликда ривожланди. Давр руҳи ва хусусиятлари, айниқса, меъморлик ва монументал санъатда ўзининг ёрқин ифодасини топди. Ҳукмдорлар ўзларининг салтанатларини муҳташам бинолар, ажойиб санъат намуналари билан бойитишга ҳаракат қилди. Янги шаҳарлар пайдо бўлди (Пергам, Искандария каби), улар улуғворликда ва серҳашамлиликда Афинани ортда қолдирди. Шаҳарлар, иншоотлар ансамбль тарзида бунёд этилди, кўчалар, майдонлар, бинолар ҳайкалтарошлик асарлари билан безатилди, уйлар мозаика, деворий расм, ҳайкалтарошлик асарлари билан кўркамлаштирилди. Боғчорбоғ билан боғлиқ безак ҳайкалтарошлиги кенг тарқалди, янги иншоот турлари — кутубхона, мусейонлар пайдо бўлди [Александрия (Искандария) кутубхонаси, Александрия (Искандария) мусейони ва бошқалар], бунёд этилган ибодатхона, алтар, мемориал иншоот турларида Шарқ санъатининг кучли таъсири ўз аксини топди (Пергамдаги Зевс алтари ва бошқалар).
Э. тасвирий санъатида юнон классикаси билан маҳаллий маданият элементларининг узвий қўшилиши кузатилади; санъат асарларида фуқаролик руҳи ўрнини ҳукмдорнинг ҳарбий ғалабаларини тараннум этиш, умумлашма образлар ўрнини ягона шахсни улуғловчи, унинг руҳиятини ифодаловчи асарлар яратиш эгаллайди, безакдорлик билан бирга воқеликни ҳаққоний акс эттириш кучаяди. Монументал ҳайкалтарошлик (улутвор бўртма композициялар яратиш) кенг тараққий этди (Зевс меҳробидаги фриз), ҳайкалтарошлик композициялари («Лаокоон ва унинг ўғиллари», «Фарнез буқаси» ва бошқалар) ва портретлари (кичик шакллар ҳайкалтарошлиги) да образларнинг ҳаётийлиги ортди («Ўзи ва қаллиғини ўлдираётган галл», «Ўлаётган галл», шунингдек, Танагра ҳайкалчалари). Рангтасвирда кўп шаклли комггозициялар тарқалди. Мисрда рассомлик ҳам ривожлангани, адабий манбаларда Апеллес, Антифил каби рассомлар самарали ижод қилгани тўғрисида маълумотлар бор. Э.га хос умумий хусусиятлар ваза рассомлиги, глиптика, торевтика, бадиий шиша идишларда ҳам қузатилади.
Э. нумизматика санъатида яққол кўзга ташланади. Марказий Осиёга бўртма тасвирли тангаларнинг кириб келиши салавкийлар сулоласи номи билан боғлиқ. Ўрта Осиёда ишланган тангаларда портретлар ташқи кўриниши билан бирга, шахснинг феълатворини ҳам ҳаққоний тасвирлаб, юнон бўртма тасвирларидан ўтиб кетди, «ўрта осиёча» мўъжаз портрет санъати ривожланди. Деметрий тасвири туширилган тангада унинг характери ва мавқеи фил шакли бўлган бош кийимда тасвирланади (бу унинг Ҳиндистонни забт этганига ишорадир). Э. даврида Ўзбекистонда маҳобатли ҳайкаллар ҳам ишланганлиги маълум. Жумладан, Артемида Анахита сиймосида мужассамлашган. Унинг олтиндан ишланган ҳайкалларида бошида нур сочиб турган тожи бўлган, бундай ҳайкаллар Бақтриянинг бош ибодатхонасига ўрнатилган. Бундай нур таратиб турган тож Деметрий тангаларидаги бўртма тасвирларда ҳам учрайди.
Зардуштийлик динининг юнонларга таъсири қадим даврларда кучли бўлганидек, Э. даврида ҳам бу таъсир сезиларли эди. Коммаген подшоҳи Антиохнинг (мил.ав.1-аср) тошга ўйилган ёзувида «Зевс» ва Орамазднинг осмон тахтлари» дейилган. Бу эса зардуштийлик маъбуди Аҳурамазда юнонларнинг бош худоси Зевс билан бир даражага қўйилганлигини биддиради. Э. даврида, айниқса, зардуштийлик таълимоти катта роль ўйнади. Даставвал аҳдга содиқлик, кейинчалик ҳақиқат учун курашувчилар томонида жанг қилувчи уруш худоси, буюк ҳакам ва ниҳоят, ёруғлик худоси Митра эллинистик мамлакатларда кенг тарқалди. Бу маъбуд ҳиндларда «Митра», Авестода «Мисра», суғдларда «Мишра» дейилган: Авесто тилидаги «р» товуши суғд тилида «ш»га айланган, натижада «Мисша» шакли пайдо бўлиб, кейинчалик «Мисра» шаклини олган. Персополдаги қоятош ёзувида ҳам Митра «Мишра» шаклида берилган. қадимий юнон адабиётида Митра даставвал Геродот «Тарих»ининг 1-китобида тилга олинган.
Мил.ав. 4-асрдан Марказий Осиё халқлари тарихида янги давр бошланган. Ҳиндистондан Европагача, Европадан Мисргача бўлган ҳудудни ўз ичига олган эллинистик давлатларнинг иқгисодий, сиёсий, ижтимоий ҳаётида Марказий Осиё халклари ҳам иштирок этадилар. Шу тариқа, Э. даври Шарқ ва юнон халқлари маданияти, адабиётларининг ўзаро бойиши жараёнининг олий чўққиси бўлди. Э. Александр босиб олган юртлардаги халқлар ҳаётининг турли соҳалари — иқтисодиёт, сиёсат, ижтимоиймаданий ҳаётидаги катта ўзгаришларга олиб келиб, эллинистик маданиятнинг равнақ топиши ва кенг тарқалишига замин ҳозирлаган. Осиё ва Европанинг ҳамма минтақаларида Э. бир текисда ривож топмаган. Аммо эллинистик давлатлар инқирозга учрагандан сўнг бир неча асрлар ўтгандан кейин ҳам эллинистик маданият санъат ва адабиётда давом этиб келган.
Ад,: Тара В., Эллинистическая цивилизация, М., 1949; Ранович А.Б., Эллинизм и его историческая роль, М., 1950; Тронский И.М., Историяантичной литературьг, М., 1983; Ал имухаммедов А., Антикадабиёттарихи, Т, 1975; Сулаймонова Ф., Шарқ ва Ғарб, Т, 1998; Ртвеладзе Э., Великий шелковьш путь, Т, 1999.
Мўминжон Сулаймонов, Отабек Жўрабоев, Неъмат Абдуллаев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.