Endemiklar
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 131-b. — ziyouz.com
Endemiklar ENDEMIKLAR, endemlar (yun. — mahalliy) — tarqalişi nisbatan kiçik geografik hudud bilan çeklangan hayvonlar va ösimliklar oilalari, uruğlari, turlari yoki boşqa taksonlari. E. — biron flora yoki faunaning öziga xos tarkibiy qismi. Endemizmning rivojlanişi geografik çegaralaniş, iqlim va edafik (tuproq) şaroitlari, biologik omillar (parazitlik, konkurensiya va boşqalar) bilan boğliq. Tur endemizmi juda çeklangan bölişi mumkin. E. köproq okean, orollar, toğli hududlar va köllarda uçraydk. Mas, Avliyo Yelena o. florasining 85% çasi, Kavkaz florasining 20% ga yaqini, Baykal köli faunasi va florasining 75% ga yaqin turi E.dan iborat. Şakllaniş muddatiga binoan, E. paleoendemiklar va neoendemiklarga ajratiladi. Paleoendemiklar — yöqolib borayotgan relikt turlardan iborat. Ularga Ğarbiy va Markaziy Xitoyda ösadigan metasekvoyya va ginkgo; Kaliforniya sekvoyyasi, Avstraliya va Tasmaniyadagi ördakburun; Hind okeani Komor o. yaqinida tarqalgan latimeriya kiradi. Neoendemiklar — yaqinda çegaralangan hududlarda paydo bölgan, progressiv yoş turlar yoki formalar. Ularga Qrim florasi va faunasi, Britaniya orollari faunasidagi bir qança turlar kiradi (Kosmopolitlar bilan soliştiring).
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЭНДЕМИКЛАР, эндемлар (юн. — маҳаллий) — тарқалиши нисбатан кичик географик ҳудуд билан чекланган ҳайвонлар ва ўсимликлар оилалари, уруғлари, турлари ёки бошқа таксонлари. Э. — бирон флора ёки фаунанинг ўзига хос таркибий қисми. Эндемизмнинг ривожланиши географик чегараланиш, иқлим ва эдафик (тупроқ) шароитлари, биологик омиллар (паразитлик, конкуренция ва бошқалар) билан боғлиқ. Тур эндемизми жуда чекланган бўлиши мумкин. Э. кўпроқ океан, ороллар, тоғли ҳудудлар ва кўлларда учрайдк. Мас, Авлиё Елена о. флорасининг 85% часи, Кавказ флорасининг 20% га яқини, Байкал кўли фаунаси ва флорасининг 75% га яқин тури Э.дан иборат. Шаклланиш муддатига биноан, Э. палеоэндемиклар ва неоэндемикларга ажратилади. Палеоэндемиклар — йўқолиб бораётган реликт турлардан иборат. Уларга Ғарбий ва Марказий Хитойда ўсадиган метасеквойя ва гинкго; Калифорния секвойяси, Австралия ва Тасманиядаги ўрдакбурун; Ҳинд океани Комор о. яқинида тарқалган латимерия киради. Неоэндемиклар — яқинда чегараланган ҳудудларда пайдо бўлган, прогрессив ёш турлар ёки формалар. Уларга Қрим флораси ва фаунаси, Британия ороллари фаунасидаги бир қанча турлар киради (Космополитлар билан солиштиринг).
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.