Endemiklar
SaqlaşÖqiş: 2 daqiqa
Endemiklar, endemlar (yunonça «endemos» — «mahalliy») — tarqalişi nisbatan kiçik geografik hudud bilan çeklangan ösimlik va hayvon turlari, uruğlari, oilalari yoki boşqa taksonlari. ÖzME ularni muayyan flora yoki faunaning öziga xos tarkibiy qismi deb ta'riflaydi. Taksonning faqat bitta hududda uçrayotgan holati endemizm deb ataladi; uning aksi — butun dunyo böylab keng tarqaliş, ya'ni kosmopolitizm.12
Atamaning kelib çiqişi
13Inglizça Vikipediyaga köra, «endemik» sözi dastlab ma'lum mamlakatda doimiy uçraydigan kasalliklarga nisbatan işlatilgan va epidemiyaga qarama-qarşi qöyilgan. Uni 1872-yilda Çarlz Darvin birinçi bölib faqat ma'lum joyda yaşaydigan tur ma'nosida qöllagan. Bugungi kunda atama tur bilan birga uruğ, oila va undan yuqori taksonlarga ham nisbatan işlatiladi.
Paydo böliş sabablari
13ÖzME'ga köra, endemizm rivojlanişiga geografik ajralib qoliş, iqlim va tuproq şaroitlari hamda parazitlik, raqobat kabi biologik omillar ta'sir qiladi. Ayrim turlarning tarqaliş hududi juda tor bölişi mumkin: rusça Vikipediya misol tariqasida Menorka orolida faqat bir neça kvadrat kilometr maydonda uçragan bir ösimlik turini keltiradi.
Endemiklar ayniqsa okean orollari, ajralib qolgan toğ vodiylari va köllarda köp. ÖzME ma'lumotiga köra, Avliyo Yelena oroli florasining 85 foizi, Kavkaz florasining 20 foizga yaqini, Baykal köli flora va faunasining qariyb 75 foizi endemik turlardan iborat. Rusça Vikipediya Galapagos orollarida bu uluş 97 foizgaça yetişini qayd etadi.
Turlari
13Paydo böliş vaqtiga köra endemiklar ikki guruhga ajratiladi. Paleoendemiklar — ilgari keng tarqalib, hozir yöqolib borayotgan qadimiy (relikt) turlar. ÖzME bularga Xitoyda ösadigan metasekvoyya va ginkgo, Kaliforniya sekvoyyasi, Avstraliya va Tasmaniyadagi ördakburun hamda Komor orollari yaqinida yaşaydigan latimeriya baliğini kiritadi. Neoendemiklar esa nisbatan yaqinda, çeklangan hududda paydo bölgan yoş turlar yoki şakllardir; ÖzME Qrim va Britaniya orollari faunasidagi ayrim turlarni misol qiladi.
Muhofazasi
13Inglizça Vikipediyaga köra, endemizm biologik xilma-xillikni baholaş va turlarning yöqolib ketiş xavfini aniqlaşda muhim tuşunça hisoblanadi. Rusça Vikipediya qayd etişiça, tarqaliş hududi tor va soni kam bölgani uçun endemik turlar köpinça Qizil kitobga noyob yoki yöqolib borayotgan turlar sifatida kiritiladi.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Endemiklar // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/3115 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APAEndemiklar. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/3115
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/3115
Manbalar
3 ta manba- 1Rusça Vikipediya: Эндемикru.wikipedia.org
- 2Inglizça Vikipediya: Endemismen.wikipedia.org
- 3ÖzME, 10-jild, 131-b.manbaa.uz · ÖzME, 10-jild, 131-b.
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.