Endogen jarayonlar
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 131–132-b. — ziyouz.com
Endogen jarayonlar Yer qa'rida yer içki kuçlarining ta'sir etişidan yuzaga keladigan geologik jarayonlar. Yer pöstida sodir böladigan tektonik harakatlar, seysmik faollik, magmatizm, metamorfizm, gidrotermal jarayonlar va boşqalar E.j.ni taşkil etadi. Yerning içki energiyasi uning çuqur qismida radioaktiv moddalarni parçalanişidan ajralib çiqqan issiqlik, yer qatlamlaridan hosil böladigan gravitatsion kuçlar ta'siri va Yerning aylanişidan yuzaga keladigan kuçlar hisobiga paydo böladi. Gravitatsion kuçlarning Yer pöstida notekis taqsimlanişi unda turli ziçlik hamda tektonik faolliqdagi qismlar bölinişi, qatlamlarning deformatsiyalanişiga va metamorfizmga uçraşiga sabab böladi. Şuningdek, Yer pöstining çuqur qismlarida va yuqori mantiyada töplangan energiya qatlamlarning burmalanişiga, yoriqlar va uzilmalar hosil bölişiga, qatlamlarni yoriqlar böylab turli yönalişlarda siljişiga, zilzilalar vujudga kelişiga va boşqalarga olib keladi. Magmaning çökindi yotqiziqlar içiga joylaşişi va ular bilan reaksiyaga kirişişi, flyuidlarning yoriqlar böylab yuqoriga kötarilişi va boşqalar omillar ta'siridan turli foydali qazilma konlari hosil böladi. E.j. ning rivojlanişi ayrim hollarda ekzogen jarayonlar ta'sirida vujudga keladi. Köpgina geologik hodisalar, foydali qazilmalarni tarkib topişi (mas, neft, toşkömir va boşqalar) va strukturalarning şakllanişi ekzogen va endogen geologik jarayonlarning bir-biriga bölgan aloqasiga boğlikdir (q. Ekzogen jarayonlar).
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЭНДОГЕН ЖАРАЁНЛАР Ер қаърида ер ички кучларининг таъсир этишидан юзага келадиган геологик жараёнлар. Ер пўстида содир бўладиган тектоник ҳаракатлар, сейсмик фаоллик, магматизм, метаморфизм, гидротермал жараёнлар ва бошқалар Э.ж.ни ташкил этади. Ернинг ички энергияси унинг чуқур қисмида радиоактив моддаларни парчаланишидан ажралиб чиққан иссиқлик, ер қатламларидан ҳосил бўладиган гравитацион кучлар таъсири ва Ернинг айланишидан юзага келадиган кучлар ҳисобига пайдо бўлади. Гравитацион кучларнинг Ер пўстида нотекис тақсимланиши унда турли зичлик ҳамда тектоник фаоллиқдаги қисмлар бўлиниши, қатламларнинг деформацияланишига ва метаморфизмга учрашига сабаб бўлади. Шунингдек, Ер пўстининг чуқур қисмларида ва юқори мантияда тўпланган энергия қатламларнинг бурмаланишига, ёриқлар ва узилмалар ҳосил бўлишига, қатламларни ёриқлар бўйлаб турли йўналишларда силжишига, зилзилалар вужудга келишига ва бошқаларга олиб келади. Магманинг чўкинди ётқизиқлар ичига жойлашиши ва улар билан реакцияга киришиши, флюидларнинг ёриқлар бўйлаб юқорига кўтарилиши ва бошқалар омиллар таъсиридан турли фойдали қазилма конлари ҳосил бўлади. Э.ж. нинг ривожланиши айрим ҳолларда экзоген жараёнлар таъсирида вужудга келади. Кўпгина геологик ҳодисалар, фойдали қазилмаларни таркиб топиши (мас, нефть, тошкўмир ва бошқалар) ва структураларнинг шаклланиши экзоген ва эндоген геологик жараёнларнинг бир-бирига бўлган алоқасига боғликдир (қ. Экзоген жараёнлар).
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.