Enterit

Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 144–145-b. — ziyouz.com

Enterit (yun. — içak) — ingiçka içakning yalliğlanişi. Odatda, E. yakka holda keçmay, aksari ingiçka va yöğon içaklarning baravar yalliğlanişi — enterokolit yoxud içak va me'daning bir vaqtda yalliğlanişi — gastroenterit körinişida uçraydi. Ötkir va surunkali E. farqdanadi. Ötkir E. aksari yoz va kuzda (köproq issiq vaqtda) kuzatiladi. Odamda, ovqatdan böladigan toksikoinfeksiyalar (ya'ni buzilib qolgan göştli taomlar, çala, xom pişirilgan ovqat, toza yuvmay yeyilgan meva, sabzavot va h.k.), ba'zi kimyoviy moddalar (simob, yod, ayrim sanoat zaharlari), şuningdek, ba'zi doridarmonlardan zaharlaniş, ayrim mevaçevalarning organizmga allergik ta'siri, badhazm ovqatlarni köp yeyiş va boşqalar ötkir E. ga sabab böladi. Organizmning qizib ketişi yoxud sovuq qotişi, jazirama issiqda muzdek içimliklar içiş, içakda gijja bölişi va h.k. ham ötkir E. kelib çiqişiga olib keladi. E., şuningdek, ba'zi yuqumli kasalliklar (iç terlama, paratiflar va boşqalar) oqibatida paydo bölişi mumkin. Içaklarning yalliğlaniş tarziga köra, E.ning bir neça xili (kataralfollikulyar, yiringli, yarali) farq qilinadi. Kataral şakli köp uçraydi. E.da içak şilliq qavati qizarib, şişadi va unga donadona qon quyiladi; içak devoridan köp şilimşiqajraladi, epitelial qavati köçib tuşadi. E.da tösatdan qorin va kindik atrofi sançib oğriydi, quldiraydi, tez-tez (sutkasiga 5—10 marta) iç suradi, bemorning köngli aynib, qayt qiladi. Ba'zan qusuqqa şilimşiq va qon aralaşadi, bemor isitmalab, iştahasi yöqoladi, terlaydi, oğzidan suv keladi. Agar ingiçka içak köproq zararlangan bölsa, kuniga 4—7 marta iç suradi, axlat dastlab quyuq, köp, qölansa, keyin suyuq, köpirib (ba'zan açimsiq hidli) keladi, iç kelgandan söng oğriq töxtaydi. Kasallik, aksari yöğon içakda bölsa vaqtbevaqt yöğon içak böylab oğriq tutadi, sutkasiga 10—15 marta iç ketadi, axlatda köp şilimşiq, ba'zan qon böladi. E.da köp qusiş va iç ketişi tufayli organizm suvsizlanadi (bemorning terisi quruqşaydi, oğzi qurib, hidlanadi, tili karaşlanib, lablari qovjiraydi, qorni dam böladi va h.k.), yurak faoliyati susayadi, qon bosimi va gavda t-rasi pasayib, bemorning rangi ketadi, közlari kirtayadi; oğirroq hollarda oyoqqöllari muzlab, tortişibtortişib turadi. Ötkir E., töla va töğri davolansa bemor soğayib ketadi. Aks hodda surunkali tus oladi. Surunkali E.ning kelib çiqiş sabablari ötkir E.nikiga öxşaş. Şuningdek, bu E. ba'zan me'da, öt qopi, jigar yoki me'da osti bezi kasalliklarida içak devorining zararlanişi yoki ovqatda vitaminlar tanqisligi va boşqalar oqibatida paydo böladi. Bunda ingiçka va yöğon içaklar devorining hamma qatlami şikastlanadi; içak devorining söriş va harakat funksiyasi buziladi. Surunkali E. goh zöriqib, goh bosiladi.

Davo bemorning umumiy ahvoli va kasallik belgilariga qarab tayinlanadi. Surunkali E.ni davolaşda, asosan, parhez va vaqtida qat'iy rejim bilan ovqatlaniş yaxşi foyda beradi. Oşlovçi moddalar tutgan (behi, nok va h.k.) mevalar suvidan içib turiş, kasallik zöriqqanda yumşoq taomlar yeyiş, vitaminlar qabul qiliş tavsiya etiladi. Oldini oliş: doim oziq-ovqatlarni yaxşilab pişirib yeyiş, töğri ovqatlaniş, şaxsiy gigiyena qoidalariga rioya qiliş, paşşalarni qiriş va h.k.dan iborat.

E. hayvonlarda ham uçraydi, yoş mollarda oğir ötadi. E. birlamçi va ikkilamçi, ötkir va surunkali, difterik, gemorragik, yarali, flegmonoz va kataral böladi. Birlamçi E. doim bir xil, sifatsiz, çirigan va zamburuğ bosgan ozuqa bilan boqişdan, ikkilamçi E. infeksion va invazion kasalliklar natijasida kelib çiqadi. Kasal hayvonning iştahasi yöqoladi, şilliq pardalari sarğayadi. Yöğon içagi yalliğlanganda içi ketadi, keyinçalik içi qotadi. Kasallik oğir ötganda hayvon nobud böladi. Davolaş: içni yumşatuvçi dorilar (natriy va magniy sulfat), antibiotiklar va boşqalar beriladi. Içaklarni dezinfeksiyalovçi dorilar içiriladi.

Oldini oliş: çorva mollari sifatli yemxaşak bilan boqiladi, oziqlantiriş rejimiga rioya qilinadi.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ЭНТЕРИТ (юн. — ичак) — ингичка ичакнинг яллиғланиши. Одатда, Э. якка ҳолда кечмай, аксари ингичка ва йўғон ичакларнинг баравар яллиғланиши — энтероколит ёхуд ичак ва меъданинг бир вақтда яллиғланиши — гастроэнтерит кўринишида учрайди. Ўткир ва сурункали Э. фарқданади. Ўткир Э. аксари ёз ва кузда (кўпроқ иссиқ вақтда) кузатилади. Одамда, овқатдан бўладиган токсикоинфекциялар (яъни бузилиб қолган гўштли таомлар, чала, хом пиширилган овқат, тоза ювмай ейилган мева, сабзавот ва ҳ.к.), баъзи кимёвий моддалар (симоб, йод, айрим саноат заҳарлари), шунингдек, баъзи доридармонлардан заҳарланиш, айрим мевачеваларнинг организмга аллергик таъсири, бадҳазм овқатларни кўп ейиш ва бошқалар ўткир Э. га сабаб бўлади. Организмнинг қизиб кетиши ёхуд совуқ қотиши, жазирама иссиқда муздек ичимликлар ичиш, ичакда гижжа бўлиши ва ҳ.к. ҳам ўткир Э. келиб чиқишига олиб келади. Э., шунингдек, баъзи юқумли касалликлар (ич терлама, паратифлар ва бошқалар) оқибатида пайдо бўлиши мумкин. Ичакларнинг яллиғланиш тарзига кўра, Э.нинг бир неча хили (катаралфолликуляр, йирингли, ярали) фарқ қилинади. Катарал шакли кўп учрайди. Э.да ичак шиллиқ қавати қизариб, шишади ва унга донадона қон қуйилади; ичак деворидан кўп шилимшиқажралади, эпителиал қавати кўчиб тушади. Э.да тўсатдан қорин ва киндик атрофи санчиб оғрийди, қулдирайди, тез-тез (суткасига 5—10 марта) ич суради, беморнинг кўнгли айниб, қайт қилади. Баъзан қусуққа шилимшиқ ва қон аралашади, бемор иситмалаб, иштаҳаси йўқолади, терлайди, оғзидан сув келади. Агар ингичка ичак кўпроқ зарарланган бўлса, кунига 4—7 марта ич суради, ахлат дастлаб қуюқ, кўп, қўланса, кейин суюқ, кўпириб (баъзан ачимсиқ ҳидли) келади, ич келгандан сўнг оғриқ тўхтайди. Касаллик, аксари йўғон ичакда бўлса вақтбевақт йўғон ичак бўйлаб оғриқ тутади, суткасига 10—15 марта ич кетади, ахлатда кўп шилимшиқ, баъзан қон бўлади. Э.да кўп қусиш ва ич кетиши туфайли организм сувсизланади (беморнинг териси қуруқшайди, оғзи қуриб, ҳидланади, тили карашланиб, лаблари қовжирайди, қорни дам бўлади ва ҳ.к.), юрак фаолияти сусаяди, қон босими ва гавда т-раси пасайиб, беморнинг ранги кетади, кўзлари киртаяди; оғирроқ ҳолларда оёққўллари музлаб, тортишибтортишиб туради. Ўткир Э., тўла ва тўғри даволанса бемор соғайиб кетади. Акс ҳодда сурункали тус олади. Сурункали Э.нинг келиб чиқиш сабаблари ўткир Э.никига ўхшаш. Шунингдек, бу Э. баъзан меъда, ўт қопи, жигар ёки меъда ости бези касалликларида ичак деворининг зарарланиши ёки овқатда витаминлар танқислиги ва бошқалар оқибатида пайдо бўлади. Бунда ингичка ва йўғон ичаклар деворининг ҳамма қатлами шикастланади; ичак деворининг сўриш ва ҳаракат функцияси бузилади. Сурункали Э. гоҳ зўриқиб, гоҳ босилади.

Даво беморнинг умумий аҳволи ва касаллик белгиларига қараб тайинланади. Сурункали Э.ни даволашда, асосан, парҳез ва вақтида қатъий режим билан овқатланиш яхши фойда беради. Ошловчи моддалар тутган (беҳи, нок ва ҳ.к.) мевалар сувидан ичиб туриш, касаллик зўриққанда юмшоқ таомлар ейиш, витаминлар қабул қилиш тавсия этилади. Олдини олиш: доим озиқ-овқатларни яхшилаб пишириб ейиш, тўғри овқатланиш, шахсий гигиена қоидаларига риоя қилиш, пашшаларни қириш ва ҳ.к.дан иборат.

Э. ҳайвонларда ҳам учрайди, ёш молларда оғир ўтади. Э. бирламчи ва иккиламчи, ўткир ва сурункали, дифтерик, геморрагик, ярали, флегмоноз ва катарал бўлади. Бирламчи Э. доим бир хил, сифатсиз, чириган ва замбуруғ босган озуқа билан боқишдан, иккиламчи Э. инфекцион ва инвазион касалликлар натижасида келиб чиқади. Касал ҳайвоннинг иштаҳаси йўқолади, шиллиқ пардалари сарғаяди. Йўғон ичаги яллиғланганда ичи кетади, кейинчалик ичи қотади. Касаллик оғир ўтганда ҳайвон нобуд бўлади. Даволаш: ични юмшатувчи дорилар (натрий ва магний сульфат), антибиотиклар ва бошқалар берилади. Ичакларни дезинфекцияловчи дорилар ичирилади.

Олдини олиш: чорва моллари сифатли емхашак билан боқилади, озиқлантириш режимига риоя қилинади.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.