Epifitotiya

Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 167–168-b. — ziyouz.com

Epifitotiya (epi... va yun. — ösimlik) — ösimliklar yuqumli kasalliklarining muayyan bir vaqt davomida katta hudud (xöjalik, tuman, viloyat, mamlakat)larda tarqalişi. Odatda, E. boşoqli ekinlarda zang, qorakuya, ğözada fuzarioz, kartoşkada fitoftoroz, olmada kataraz va boşqalar köplab yuqumli kasalliklar körinişida namoyon böladi. Kasallikning tarqaliş tezligi (ma'lum maydonda kasallangan ösimlik soni), keçiş sur'ati (bitta ösimlik yoki organdagi zararlangan joylar soni), yöqotilgan hosil, kasallangan maydon hajmi, kasallikning davom etiş muddatiga qarab E. miqyosini baholaş mumkin. Kasallik bir neça mamlakat yoki butun qit'alarda yoyilgan bölsa panfitotiya, ma'lum r-nlarda öqtinöqtin paydo bölsa enfitotiya deyiladi. Enfitotiya E.ga va, aksinça, E.dan enfitotiyaga aylanişi yoki kasallik qözğatuvçiga noqulay şaroit bölganda kasallik juda kam kuzatilişi mumkin. Bu ösimliklarning zamburuğli kasalliklariga xos bölib, yuqum manbai tuproqda saqlanadi yoki uruğlik bilan tarqaladi. Kasallikning har yilgi rivojlanişi tabiiy şaroit yoki agrotexnika omillariga ham boğliq.

Özbekistonda qözğatuvçilari bundan 20—25 yil avval qayd etilgan ayrim ösimlik kasalliklari keyingi 8—10 yil içida E. sifatida ba'zi hududlarda kuzatilmoqda (ildiz çirişi va qora ildiz çirişi va boşqalar). Ularning paydo bölişiga qulay obhavo şaroiti, maxsus çoralarni qöllaş susayganligi, tuproqning oriqlaşi, agrotexnik usullarni notöğri qöllaş, jumladan, mineral öğitlardan notöğri foydalaniş sabab böldi. Şuningdek, maydonlarga biotipik tarkibi bir xil ekinlarni muttasil ekiş natijasida kasallik qözğatuvçisining tez moslaşuvi va köpayişi, ekinlarda kasallikka çidamlilik xususiyatining özgarişi va boşqalar ham E.ga sabab böladigan omillardan hisoblanadi.

Zamonaviy fitopatologiya E.ning oldini olişning bir qança usullarga ega. Natijada E. keltiradigan zarra ança kamaymoqda, mas, karantin çoralari va kasalliklarga çidamli ekin navlarining yaratilganligi E. xavfini bartaraf etadi.

Sulton Alimuhamedov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ЭПИФИТОТИЯ (эпи... ва юн. — ўсимлик) — ўсимликлар юқумли касалликларининг муайян бир вақт давомида катта ҳудуд (хўжалик, туман, вилоят, мамлакат)ларда тарқалиши. Одатда, Э. бошоқли экинларда занг, қоракуя, ғўзада фузариоз, картошкада фитофтороз, олмада катараз ва бошқалар кўплаб юқумли касалликлар кўринишида намоён бўлади. Касалликнинг тарқалиш тезлиги (маълум майдонда касалланган ўсимлик сони), кечиш суръати (битта ўсимлик ёки органдаги зарарланган жойлар сони), йўқотилган ҳосил, касалланган майдон ҳажми, касалликнинг давом этиш муддатига қараб Э. миқёсини баҳолаш мумкин. Касаллик бир неча мамлакат ёки бутун қитъаларда ёйилган бўлса панфитотия, маълум р-нларда ўқтинўқтин пайдо бўлса энфитотия дейилади. Энфитотия Э.га ва, аксинча, Э.дан энфитотияга айланиши ёки касаллик қўзғатувчига ноқулай шароит бўлганда касаллик жуда кам кузатилиши мумкин. Бу ўсимликларнинг замбуруғли касалликларига хос бўлиб, юқум манбаи тупроқда сақланади ёки уруғлик билан тарқалади. Касалликнинг ҳар йилги ривожланиши табиий шароит ёки агротехника омилларига ҳам боғлиқ.

Ўзбекистонда қўзғатувчилари бундан 20—25 йил аввал қайд этилган айрим ўсимлик касалликлари кейинги 8—10 йил ичида Э. сифатида баъзи ҳудудларда кузатилмоқда (илдиз чириши ва қора илдиз чириши ва бошқалар). Уларнинг пайдо бўлишига қулай обҳаво шароити, махсус чораларни қўллаш сусайганлиги, тупроқнинг ориқлаши, агротехник усулларни нотўғри қўллаш, жумладан, минерал ўғитлардан нотўғри фойдаланиш сабаб бўлди. Шунингдек, майдонларга биотипик таркиби бир хил экинларни муттасил экиш натижасида касаллик қўзғатувчисининг тез мослашуви ва кўпайиши, экинларда касалликка чидамлилик хусусиятининг ўзгариши ва бошқалар ҳам Э.га сабаб бўладиган омиллардан ҳисобланади.

Замонавий фитопатология Э.нинг олдини олишнинг бир қанча усулларга эга. Натижада Э. келтирадиган зарра анча камаймоқда, мас, карантин чоралари ва касалликларга чидамли экин навларининг яратилганлиги Э. хавфини бартараф этади.

Султон Алимуҳамедов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.