Epilepsiya

Epilepsiya (yun. — tutaman), tutqanoq, quyonçiq — boş miyaning surunkali kasalligi; köpinça tirişiş, huşdan ketiş, bemor şaxsining özgarişi, ayrim hollarda aqliy qobiliyatning susayib borişi bilan keçadi (fe'latvor özgaruvçan, serjahl, ginaxon bölib qoladi va h.k.). Boş miyaning tutqanoq tutişiga nisbatan tuğma yoki turmuşda orttirilgan öta moyilligi, şuningdek, nasliy tuğma nuqsonlar, boş va orqa miyaning yuqumli kasalliklari, jarohatlari, tuğruq çoğidagi noxuşliklar, endokrin omillar, nogahon qörquv va h.k. E.ga sabab böladi. E. mustaqil kasallik (genuin E.) yoki simptomatik (boş miyaning yalliğlanişi, ösmasi, şikastlanişi va boşqalar oqibatida) bölişi mumkin. E. köp uçraydi. Aksari bolalik va ösmirlik davrida, ba'zan keksayganda ham kuzatiladi. Katta va kiçik tutqanoqlar E.ning asosiy belgisidir. Köpinça heç bir sababsiz, ba'zan qattiq hayajon, horiş va boşqalardan söng tutqanoq tutadi. Aksari tutqanoq tutişidan avval bemor kayfiyati özgaradi; serzarda yoki mayus böladi, boşi oğriydi, lanj tortadi. Ba'zan heç qanday belgisiz, şuningdek, uyquda ham tutqanoq tutadi. Deyarli köpçilik hollarda bevosita tutqanoq tutişidan oldin bir neça sekund davomida ötkir ruhiy holat — aura (yun. aiga — «şabada esişi») yuz beradi. Bunda bemor özini yomon his qiladi, boşi aylanadi, eti uvişadi va h.k. Şuningdek, bemor köziga dahşatli manzaralar körinişi, burniga qölansa, kuyundi hidlar kelişi, şovqinsuron eşitilişi va aççiq, şör ta'm sezilişi mumkin. Ba'zida bemor bu vaqtda bir xildagi harakatlarni takrorlayveradi; mas, oğzini çapillataveradi, oldida turgan narsani yiğaveradi yoxud bir joyda gir aylanadi, öz-özidan yugurib ketadi va boşqalar Auradan söng kuçli tutqanoq tutadi. Bemor huşdan ketib yiqiladi, söng gavdasining barça muskullari qisqarib (tonik talvasa) qöloyoqlari çöziladi yoki bukilganiça qotib qoladi, jağlarini mahkam qisib oladi (bunda bemor köpinça tilini tişlab oladi). Nafas muskullarining qisqarişi tufayli bemor kökarib (ayniqsa, yuzi) ketadi, köz soqqalari orqaga tortib, qoraçiği kengayadi va nurdan ta'sirlanmaydi. Bir neça sekunddan söng bu holat gavda muskullarining ritmik qisqarişi (klonik talvasa) bilan almaşinadi. Bunda bemor boşini yotgan yeridagi narsalarga uradi, oğzidan köpik çiqadi, 1—2 minutdan keyin asta-sekin tirişiş tugab, bemor nafas ola boşlaydi, rangi öziga keladi. Lekin bu vaqtda u yiqilgandagi şikastlar oğriğini sezmaydi, çaqirsa eşitmaydi; köpinça öziga kelmay turib çuqur uyquga ketadi. Uyğonganidan söng heç narsani xotirlay olmaydi; darmonsizligi, şikastlanganligidan tutqanoq tutganini biladi. Kiçik tutqanoq, odatda, talvasasiz yoki kamroq talvasa (bolalarda) bilan ötib, bir neça sekundda tugaydi. Bunda aksariyat bemor bir lahza eshuşini yöqotib (mas, yurgan bölsa birdan turib qoladi, gapirayotgan bölsa söz örtasida töxtaydi va boşqalar), yana öziga kelişi mumkin. E.da kiçik tutqanoqlardan taşqari talvasasiz faqat ruhiy özgarişlar — E. ekvivalentlari ham kuzatiladi. Ayrim vaqtlarda ular aura kabi köproq qisqa muddatli ruhiy holatlar tarzida ötadi. Bunda bemor hayot voqeligini idrok etolmay qoladi. E.da (ayniqsa genuin E.da) sekin-asta bemor şaxsi (xarakteri) özgarib, aqliy qobiliyati susayib boradi, ya'ni E.ga xos esi pastlik kuzatiladi, bunda bemor tösatdan bajarayotgan işini boşqa maqsadsiz tomonga yönaltiradi, mas, işdan uyga qaytayotib boşqa joyga ketib qoladi, biror xat yozayotgan bölsa, uning mazmunini (şaklini) buzib yuboradi va h.k. Bemor bir mavzudan ikkinçisiga, bir maşgulotdan boşqasiga ötişga qiynaladi, qiziqiş doirasi tor, atrofdagilarga kek saqlaydigan, qasoskor, içi qora yoki adolatgöy, nasihatgöy, boşqalari haddan taşqari sarişta, muloyim bölib qoladi.

Genuin E. surunkali keçib, avj olib boradi, bunda katta tutqanoqlar 1 yilda 1—2 marta yoki bir kunda bir neça marta ketmaket tutadi, ba'zan (ya'ni ketmaket tutganda) miyaga qon quyilişi yoki miya va öpkaning şişişi, asfiksiya, oğir hollarda ölim yuz berişi mumkin.

Davosi: qatiy kun tartibi, parhez, mehnat bilan davolaş va vraç tavsiya etgan doridarmonlardan iborat.

E.si bor bemorlar psixonevrologik dispanserlar nazoratiga olinadi.