Epilepsiya

Epilepsiya (yunonça «epilepsia» — tutilgan, qamrab olingan), xalq orasida tutqanoq yoki quyonçiq — boş miyaning surunkali kasalligi bölib, organizmning tösatdan tutadigan xurujlarga moyilligi bilan namoyon böladi. Xurujlar köpinça tirişiş va huşdan ketiş bilan keçadi. Rusça Vikipediyaga köra, kasallik asosida boş miya neyronlarida kutilmaganda paydo böladigan haddan taşqari kuçli elektr razryadlari yotadi: asab tizimida qözğaliş juda kuçayib ketadi yoki tormozlaniş yetarli bölmaydi. Epilepsiya faqat odamda emas, it, muşuk kabi boşqa sut emizuvçilarda ham uçraydi.1

ÖzME'ga köra, kasallikka boş miyaning tuğma yoki hayot davomida orttirilgan xurujga moyilligi, irsiy nuqsonlar, boş va orqa miyaning yuqumli kasalliklari va jarohatlari, tuğruq paytidagi asoratlar, endokrin buzilişlar sabab bölişi mumkin. Mustaqil kasallik sifatida keçadigan şakli genuin epilepsiya, boş miyaning yalliğlanişi, ösmasi yoki şikastlanişi oqibatida yuzaga keladigani esa simptomatik epilepsiya deyiladi. Rusça Vikipediyaga köra, ona qornida yoki tuğruq vaqtida miyaning kislorod yetişmovçiligiga uçraşi xurujga moyillikni oşiradi; epilepsiya bilan oğrigan ota-onaning farzandlarida kasallik xavfi 3–4 foizni taşkil etib, umumiy aholidagidan bir neça baravar yuqori. Kasallik köproq bolalik va ösmirlikda boşlanadi, ammo keksalikda ham paydo bölişi mumkin.

ÖzME'ga köra, katta xurujdan oldin köpinça bir neça soniya davom etadigan aura — ğayrioddiy sezgi holati kuzatiladi: boş aylanadi, badan uvişadi, bemorga yoqimsiz hid yoki ta'm seziladi, ba'zan körinişlar paydo böladi. Söngra bemor huşini yöqotib yiqiladi; avval butun gavda muskullari qattiq taranglaşib qotadi (tonik talvasa), keyin ritmik qisqara boşlaydi (klonik talvasa). Bu paytda bemor tilini tişlab olişi, oğzidan köpik kelişi mumkin. Bir-ikki daqiqadan keyin tirişiş töxtaydi, bemor köpinça çuqur uyquga ketadi va uyğonganidan söng nima bölganini eslay olmaydi.

Kiçik xurujlar talvasasiz yoki juda yengil talvasa bilan bir neça soniya davom etadi: bemor bir lahza huşini yöqotib, harakat yoki gapini töxtatadi, keyin yana öziga keladi. Rusça Vikipediya bunday qisqa huş uzilişlarini absans deb ataydi. ÖzME'ga köra, ayrim hollarda tirişişsiz, faqat ruhiy özgarişlar bilan keçadigan xurujlar — epilepsiya ekvivalentlari ham uçraydi. Rusça Vikipediyaga köra, ular kayfiyatning tösatdan buzilişi yoki ongning qisqa muddatli xiralaşuvi körinişida böladi.

ÖzME kasallik uzoq davom etganda bemor xarakterining özgarişi va aqliy faollikning pasayişi kuzatilişi mumkinligini ham yozadi. Zamonaviy tibbiyot bunday özgarişlar barça bemorlarga xos emasligini ta'kidlaydi.

Xurujlar ketma-ket, orada huşga kelmay takrorlansa, bu holat ayniqsa xavfli. ÖzME'ga köra, bunda miyaga qon quyiliş, miya va öpka şişi, nafas olişning buzilişi va oğir hollarda ölim xavfi tuğiladi. Şu sababli bunday bemorga zudlik bilan tibbiy yordam körsatiliş zarur.

Rusça Vikipediyaga köra, epilepsiyani aniqlaşda boş miyaning biologik faolligini yozib oluvçi elektroensefalografiya keng qöllanadi; u epileptik öçoqning bor-yöqligi va joylaşuvini körsatişi mumkin, ammo xurujlar orasidagi normal natija kasallik yöqligini anglatmaydi. Xalqaro epilepsiyaga qarşi kuraş ligasining 2014-yilgi mezoniga köra, kamida yigirma tört soat oraliq bilan ikki marta sababsiz xuruj bölgan bölsa, epilepsiya taşxisi qöyiladi.

ÖzME'ga köra, davolaş qat'iy kun tartibi, parhez, mehnat faoliyati va şifokor buyurgan dori-darmonlarga tayanadi; bemorlar psixonevrologik dispanser nazoratida böladi. Rusça Vikipediyaga köra, hozir epilepsiya Tibbiyotning nevrologiya sohasiga kiradi, uni maxsus mutaxassislar — epileptologlar davolaydi.