Epos

Epos (yun. yeroz — söz, hikoya) — 1) badiiy adabiyot turi (lirika va drama bilan bir kdtorda); 2) xalqning qahramonona ötmişini aks ettiruvçi asar. E. adabiyotning uç turidan biri sifatida tafsilot tasviriga tayangan badiiy asarlar jamini anglatadi. Unda muayyan makon va zamonda keçadigan voqea-hodisalar tafsiloti, albatta, mavjud böladi. E.da söz yordamida öquvçi köz öngida real hayot manzaralariga muvofiq keladigan badiiy voqelik yaratiladi.

E.ning eng asosiy belgisi voqea tasviri, bayoni bölgani uçun ham köpinça bu turdagi asarlar nasr yölida yoziladi. Lekin bu hol şe'riy şaklda bitiladigan epik asarlar borligi va bölişi mumkinligini inkor etmaydi. Qandaydir voqeani aks ettiriş asosiga qurilgan şe'riy va nasriy asarlar E.ga mansubdir.

E.da muayyan makon va zamonda muayyan şaxs yoki odamlar guruhi bilan bölib ötgan biror voqea, odatda, muallif yoki hikoyaçipersonaj tilidan bayon etiladi. Bu hol unda bayon, tavsif va dialogning birgalikda qorişiq holda kelişini taqozo etadi. Ayni paytda, E.da bayon, rivoyat yetakçilik qiladi. Muayyan asardagi peyzaj, portret, narsabuyum va boşqalar tafsilotlar tasviri rivoyatni kuçaytiriş, uning ta'sir darajasini oşiriş, personajlar tabiatini börttirib körsatişga xizmat qiladi. E.ning hoz. bosqiçida borgan sari bayonning salmoği kamayib borayotganligi kuzatilmoqda. Ertak, afsona, rivoyat, doston singari xalq oğzaki ijodi namunalari hamda ilk yozma E.larda voqea-hodisalarni bayon etiş, aytib beriş katta örinni tutgani holda dialoglar va tafsilotlarga kam örin ajratilardi. Keyingi vaqtlarda esa, E.ga mansub asarlarda dialog va tafsilotlarning salmoği ortib bormoqda. Bu holni, birinçidan, E.da ifoda imkoniyatlari oşgani, ikkinçidan, inson içki olamining noziklaşib, ruhiyati murakkablaşib borayotgani bilan izohlaş mumkin.

E. asardagi voqea-hodisalar bilan öquvçi (tinglovçi) örtasida öziga xos vositaçi hisoblanadigan roviy yoki hikoyaçi tomonidan bayon etilganda, ayni voqealarning nima uçun aytib berilayotgani, odatda, izohlab ötirilmaydi. Bayon köpinça muallif, ba'zan esa biror personaj tilidan amalga oşiriladi. Alişer Navoiyning «Farhod va Şirin», «Layli va Majnun» dostonlari, Qodiriyning «Mehrobdan çayon», Çölponning «Keça va kunduz», Oybekning «Qutluğ qon» romanlarida voqealar muallif tilidan bayon etiladi. Ğafur Ğulomning «Şum bola», Erkin A'zamning «Otoyining tuğilgan yili», Oybekning «Gulnor opa» singari asarlarida rivoyat personaj tilidan olib boriladi. Şu bilan birga, hikoya muallif tilidan bayon qilinayotgan asarlarda personajlarning hikoyaçi sifatida bayonga aralaşiş holatlari ham uçrab turadi. Navoiyning «Sab'ai sayyor», Qodiriyning «Ötgan kunlar», Oybekning «Navoiy» asarlarida rivoyat ham muallif, ham personajlar tomonidan amalga oşirilgan.

E.da tasvirlanayotgan obrazlar tizimi katta ahamiyat kasb etadi. Obrazlar tizimi deyilganda faqat odamlargina emas, E.da tasvirlangan jonivorlar, narsabuyumlar va tabiat hodisalari ham közda tutiladi. E.da qatnaşadigan obrazlarni şartli ravişda: boş qahramonlar, personajlar yoki qahramonlar hamda yordamçi obrazlar sifatida 3 turga böliş mumkin.

E. badiiy tasvir qamroviga köra, katta, örta va kiçik kabi uçta janr guruhiga ajratiladi. Katta epik janrlarga roman, epopeya, epik doston; örta epik janrlarga qissa; kiçik epik janrlarga afsona, badia, latifa, masal, novella, oçerk, rivoyat, ertak, esse, etyud, hikoya, hikoyat kabilar kiradi. E.ni janrlarga ajratişda voqea-hodisalarning qamrovi yoki davomiyligi darajasi emas, balki tasvirning kölami hisobga olinadi. Şuning uçun ham odamning bir soatlik holati aks ettirilgan romanlar bölganidek, neça yillik voqealar tasvirlangan hikoyalar ham bölaveradi. Şuningdek, E.ni janrlarga ajratişda asarlarning hajmi ham asosiy ölçov bölolmaydi. E.ni janrlarga tasniflaşda muallifning estetik niyati ham hal qiluvçi örin tutadi. Şuning uçun ham ba'zan romandan katta hikoyalar, hikoyadan kiçik qissalar yaratilişiga tabiiy hol, deb qaraş kerak böladi. Asarlarning janr talablariga muvofiq bölişini qat'iy talab etiş yozuvçini qolipga solişga uriniş bölib, badiiy ijodga katta zarar keltirişi mumkin. E.ga mansub asarning qaysi janrga tegişli ekanini muallifning özi belgilaşi maqsadga muvofiqdir.

E. tor ma'noda, xalqning qahramonona ötmişini aks ettiruvçi asarlardir. Dastlab E. qahramonlarning atrofolamdagi yovuz kuçlar va buzuq niyatli odamlarga qarşi kuraşi bayon etilgan asarlarni anglatgan. qadimiy E.larda voqea-hodisalarning talqin va tasvir etiliş yösini öşa davr kişilarining dunyoqaraşi, e'tiqodi, işonçlaridan kelib çiqqan. E.ning eng qadimiy namunasi sifatida ilmda oldinlari akkadlarniki deb sanalib kelingan, ammo keyinçalik barça turkiy xalklarga tegişli ekani aniqlangan «Gilgamiş» dostoni hisoblanadi. Şuningdek, hindlarning «Ramayana» va «Mahabharata», Gomerning «Iliada» va «Odisseya», özbeklarning «Alpomiş», «Göröğli», qirğizlarning «Manas», qozoqlarning «Qöblandi botir», ozarbayjonlarning «Köröğli», nemislarning «Nibelunglar haqida qöşiq», ispanlarning «Sid haqida qöşiq», fransuzlarning «Roland haqida qöşiq», anglosaksonlarning «Beovulf», karel va finlarning «Kalevala», armanlarning «Sosunli Dovud», gurjilarning «Amiraniani» kabi asarlari ham xalq qahramonlik E.iga mansubdir. Turonga bostirib kirgan eronlik bosqinçilarga qarşi qahramonlarça kuraşgan xalq bahodirlari haqidagi «Tömaris» va «Şiroq» afsonalari, «Zarina va Striangiya», «Zariadr va Odatida» qissalari ham xalq qahramonlik E.i namunalari sanalgan. Kötarinki ruhda bitilib, qahramonona voqealar aks ettirilgan ayrim yozma asarlar ham E. hisoblangan. Gegel özining «Estetikaga oid ma'ruzalar» asarida Dantening «Ilohiy komediya» hamda Firdavsiyning «Şohnoma» asarlarini E.ga mansub, deb hisoblaydi. Şuningdek, Şarq E.i sirasiga yana Şota Rustavelining «Yölbars terisini yopingan pahlavon» va Abdurahmon Jomiyning «Haft avrang»i, Nizomiy Ganjaviy, Xusrav Dehlaviy, Alişer Navoiy qalamiga mansub bölgan «Xamsa»larni ham kiritiş mumkin.

Qahramonlik E.i jamiyat taraqqiyotining dastlabki bosqiçlarida, sinfiy munosabatlar özgarganligi tufayli emas, balki muayyan etnosning milliy ruhi uyğonib, özini şunçaki odamlar tödasi emas, balki buzilişi mumkin bölmagan axloqiyma'naviy qoidalarga amal qilib yaşaydigan etnik birlik sifatida tasavvur eta boşlagan kezlarda paydo böladi. Ayni xususiyatlarni yuqorida tilga olingan barça E.lar misolida köriş mumkin.

Qozoqboy Yöldoşev.