Epos

Epos (yunonça: «söz», «hikoya») — badiiy adabiyot turlaridan biri, şuningdek xalqning qahramonona ötmişini aks ettiruvçi asar. Adabiyotning lirika va drama bilan bir qatorda uçinçi turi sifatida qaraladi.

Uzbekça Vikipediyaga köra, epos tafsilot tasviriga tayangan badiiy asarlar jamini anglatadi. Unda muayyan makon va zamonda keçadigan voqea-hodisalar tasvirlanadi. Eposning asosiy belgisi — voqea bayoni, şu sababli bunday asarlar köpinça nasrda yoziladi, biroq şe'riy epik asarlar ham mavjud. Voqea odatda muallif yoki hikoyaçi personaj tilidan aytiladi, bunda bayon, tavsif va dialog qorişiq holda keladi. Aristotel «Poetika» asarida eposni şe'riyatning şakllaridan biri sifatida lirika va dramadan farqlagan: epos bir xil vaznda yoziladi, hikoya şaklida böladi va uning harakati vaqt jihatidan çeklanmagan.

Tasvir qamroviga köra epos uç guruhga ajratiladi: katta (roman, epopeya, epik doston), örta (qissa) va kiçik (afsona, latifa, masal, novella, oçerk, rivoyat, ertak, hikoya va boşqalar) janrlar. Janrni belgilaşda voqealar davomiyligi emas, tasvir kölami hisobga olinadi.

Tor ma'noda epos — xalqning qahramonona ötmişini aks ettiruvçi asar. Rus tilidagi manbaga köra, epik dostonlar köpinça muallifsiz böladi, çunki qadimiy eposlarni yiğuvçilar özlarini yozilganlarning muallifi deb bilmagan.

Dastlab epos qahramonlarning yovuz kuçlarga qarşi kuraşini bayon etuvçi asarlarni anglatgan. Ingliz tilidagi manbaga köra, birinçi eposlar yozuvdan oldingi jamiyatlarning oğzaki şe'riy an'analari mahsuli bölgan; Gomer kabi ilk eposlarni xonandalar yodlab, ijro çoğida boyitgan. Keyinroq Vergiliy, Dante, Milton kabi yozma ijodkorlar Gomer uslubi va mavzusini özlaştirgan. Milman Peri va Albert Lord Bolqonda tirik oğzaki an'anani örganib, bunday eposlar qisqa, teng ahamiyatli epizodlardan tuzilişini körsatgan.

Eng qadimiy epos sifatida „Gilgameş“ dostoni hisoblanadi. Uzbekça Vikipediyada u oldin akkadlarniki deb sanalgani, keyinroq barça turkiy xalqlarga tegişli ekani aniqlangani aytilgan; ingliz tilidagi manbada esa u qadimgi Şumerda yozib olingan (taxminan miloddan avvalgi 2500–1300-yillar) deyiladi. Rus tilidagi manbaga köra, eposda tarixiy voqealar xotirasi mif va ertak bilan qorişgan; mif qahramonlik eposining muhim manbalaridan biri bölgan, keyinçalik klassik şakllar tarixiy rivoyatlarga tayangan.

Qahramonlik eposi etnos milliy ruhi uyğonib, özini axloqiy-ma'naviy qoidalarga amal qiluvçi etnik birlik sifatida tasavvur qila boşlagan paytda paydo böladi. Hozirgi bosqiçda eposda bayon uluşi kamayib, dialog va tafsilotlar uluşi ortib bormoqda.

Xalq qahramonlik eposiga hindlarning „Ramayana“ va „Mahabharata“, Gomerning „Iliada“ va „Odisseya“, özbeklarning „Alpomiş“, qirğizlarning „Manas“, qozoqlarning „Qöblon“, ozarbayjonlarning „Köröğli“, nemislarning „Nibelunglar haqida qöşiq“, ispanlarning „Sid haqida qöşiq“, fransuzlarning „Roland haqida qöşiq“, anglosaksonlarning „Beovulf“, karel va finlarning „Kalevala“, armanlarning „Sosunli Dovud“, gurjilarning „Amiraniani“ kabi asarlari kiradi. „Tömaris“ va „Şiroq“ afsonalari ham xalq qahramonlik eposi namunalari sanalgan.

Gegel „Ilohiy komediya“ va Firdavsiyning „Şohnoma“sini eposga mansub deb hisoblagan. Şarq eposi sirasiga Rustavelining „Yölbars terisini yopingan pahlavon“i hamda „Xamsa“lar ham kiritiladi. Ingliz tilidagi manbada Mahabharata antik davrdagi eng uzun yozma epos sifatida tilga olingan.