Ergonomika
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 178–179-b. — ziyouz.com
Ergonomika (yun. — iş, mehnat va — qonun) — kişi (kişilar guruhi) ni işlab çiqariş faoliyati şaroitlari bilan boğliq holda kompleks örganadigan fan; mehnat qurollari, şaroitlari va jarayonlarini takomillaştiriş maqsadlarida inson, texnika, işlab çiqariş muhitining özaro ta'siri va aloqalarini tadqiq etadi. Qadimdan mukammal mehnat qurolini ixtiro qiliş, mehnat jarayonida inson organizmi holatini örganiş biror işini bajariş uçun eng maqbul şaroitlar yaratiş maqsadlari bilan boğliq bölgan. Insonning mehnat faoliyata uçun ent önğay mehnat qurollari, eng qulay mehnat şaroitlari yaratiş yölidagi dastlabki qadamlar 20-asr bösağasida boşlandi. Bu sohada birinçi keng miqyosdagi amaliy tadqiqotlar amerikalik amaliyetçimuhandis va menejer, ilmiy boşqariş maktabi asosçisi U.F.Teylor (q. Teylorizm) tomonidan bajarildi. E. işlab çiqarişning amaliyot ehtiyojlari ta'sirida, korxonalar faoliyatida inson omili rolining ortib borişi, fantexnika taraqqiyoti natijasida ilmiyamaliy fan sifatida paydo böldi. Eksperimental psixologiya, fiziologiya va mehnat gigiyenasi ta'sirida şakllandi; tibbiyot, biol., biomexanika, antropometriya, psixofiziologiya, sotsiologiya, mat., injenerlik va texnologik fanlar ma'lumotlari va metodologiyasidan, mehnatni taşkil etiş va normalaş tamoyillaridan foydalanadi, umumiy va ijtimoiy psixologiya, mehnat iqtisodiyoti, iqtisodiymatematik modellaştiriş bilan boğliq.
Ergonomik tadqiqotlarining maqsadi — xodimning işlab çiqarişdagi tabiiy, ijtimoiypsixologik va texniktaşkiliy şaroitlarga moslaşuvini osonlaştirişdan iborat. E. diqqat markazida işlab çiqarişdagi aniq şaroitlarda inson faoliyati, işlab çiqariş muhitini inson organizmi xususiyatlari va imkoniyatlariga moslaştiriş yöllari va usullarini topiş turadi. E. öz tadqiqotlari asosida mehnat şaroitlarini yaxşilaş va mehnat jarayonini qayta taşkil etiş böyiça tavsiyalar işlab çiqadi.
«E.» termini 1949 yil Angliyada şu soha böyiça tadqiqot işlari olib boruvçi jamiyat tomonidan amaliyotga kiritilgan. E.da yana ikkita tamoyil bölib, ular insonni işga, işni insonga moslaştiriş omillaridan iborat. Birinçisida samaradorlikni ta'minlaş, ikkinçisida insonga qulaylik yaratiş közda tutiladi.
E. kişining butun iş kuni davomida yuqori işçanlik qobiliyatini ta'minlaş uçun mehnat va dam oliş rejimini ham örganadi.
E. böyiça barça amalga oşiriladigan işlar işlab çiqariş samaradorliginy oşiriş, işlovçilar uçun qulayliklar yaratiş va ayni paytda ularning salomatligini ta'minlaşga qaratiladi. Şuning uçun barça mehnat vositalari, qurollari, maşinalar E. talablarini hisobga olib loyihalaştiriladi va işlab çiqariladi. E. bilan firma va kompaniyalarda dizaynerlar şuğullanadilar.
Özbekistonning barça texnika sohasidagi oliy öquv yurtlarida E. fani öqitiladi. Toşkent texnika unti, Toşkent arxitekturaquriliş, Toşkent töqimaçilik va yengil sanoat, Toşkent san'at intlarida E. böyiça mutaxassislar tayyorlanadi.
Sadir Salimov.
Q.: Teylorizm
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЭРГОНОМИКА (юн. — иш, меҳнат ва — қонун) — киши (кишилар гуруҳи) ни ишлаб чиқариш фаолияти шароитлари билан боғлиқ ҳолда комплекс ўрганадиган фан; меҳнат қуроллари, шароитлари ва жараёнларини такомиллаштириш мақсадларида инсон, техника, ишлаб чиқариш муҳитининг ўзаро таъсири ва алоқаларини тадқиқ этади. Қадимдан мукаммал меҳнат қуролини ихтиро қилиш, меҳнат жараёнида инсон организми ҳолатини ўрганиш бирор ишини бажариш учун энг мақбул шароитлар яратиш мақсадлари билан боғлиқ бўлган. Инсоннинг меҳнат фаолията учун энт ўнғай меҳнат қуроллари, энг қулай меҳнат шароитлари яратиш йўлидаги дастлабки қадамлар 20-аср бўсағасида бошланди. Бу соҳада биринчи кенг миқёсдаги амалий тадқиқотлар америкалик амалиетчимуҳандис ва менежер, илмий бошқариш мактаби асосчиси У.Ф.Тейлор (қ. Тейлоризм) томонидан бажарилди. Э. ишлаб чиқаришнинг амалиёт эҳтиёжлари таъсирида, корхоналар фаолиятида инсон омили ролининг ортиб бориши, фантехника тараққиёти натижасида илмийамалий фан сифатида пайдо бўлди. Экспериментал психология, физиология ва меҳнат гигиенаси таъсирида шаклланди; тиббиёт, биол., биомеханика, антропометрия, психофизиология, социология, мат., инженерлик ва технологик фанлар маълумотлари ва методологиясидан, меҳнатни ташкил этиш ва нормалаш тамойилларидан фойдаланади, умумий ва ижтимоий психология, меҳнат иқтисодиёти, иқтисодийматематик моделлаштириш билан боғлиқ.
Эргономик тадқиқотларининг мақсади — ходимнинг ишлаб чиқаришдаги табиий, ижтимоийпсихологик ва техникташкилий шароитларга мослашувини осонлаштиришдан иборат. Э. диққат марказида ишлаб чиқаришдаги аниқ шароитларда инсон фаолияти, ишлаб чиқариш муҳитини инсон организми хусусиятлари ва имкониятларига мослаштириш йўллари ва усулларини топиш туради. Э. ўз тадқиқотлари асосида меҳнат шароитларини яхшилаш ва меҳнат жараёнини қайта ташкил этиш бўйича тавсиялар ишлаб чиқади.
«Э.» термини 1949 йил Англияда шу соҳа бўйича тадқиқот ишлари олиб борувчи жамият томонидан амалиётга киритилган. Э.да яна иккита тамойил бўлиб, улар инсонни ишга, ишни инсонга мослаштириш омилларидан иборат. Биринчисида самарадорликни таъминлаш, иккинчисида инсонга қулайлик яратиш кўзда тутилади.
Э. кишининг бутун иш куни давомида юқори ишчанлик қобилиятини таъминлаш учун меҳнат ва дам олиш режимини ҳам ўрганади.
Э. бўйича барча амалга ошириладиган ишлар ишлаб чиқариш самарадорлигинй ошириш, ишловчилар учун қулайликлар яратиш ва айни пайтда уларнинг саломатлигини таъминлашга қаратилади. Шунинг учун барча меҳнат воситалари, қуроллари, машиналар Э. талабларини ҳисобга олиб лойиҳалаштирилади ва ишлаб чиқарилади. Э. билан фирма ва компанияларда дизайнерлар шуғулланадилар.
Ўзбекистоннинг барча техника соҳасидаги олий ўқув юртларида Э. фани ўқитилади. Тошкент техника унти, Тошкент архитектурақурилиш, Тошкент тўқимачилик ва енгил саноат, Тошкент санъат интларида Э. бўйича мутахассислар тайёрланади.
Садир Салимов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.