Erkin kuraş
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 190–191-b. — ziyouz.com
Erkin kuraş — sport turi, ikki kişi (sportçi)ning belgilangan qoidalar asosida ğoliblik uçun olişuvi. E.k. musobaqalari diametri 9 m (yoki ölçami 12x12 m) sport maydonida ötkaziladi. Erkaklar 55, 60, 66, 74, 85, 97 va 120 kg, ayollar 48, 52, 57, 63, 70, 78 va 78 kg dan ziyod vazn toifalarida kuraşadilar. Musobaqalaşiş vaqti 2 min.dan 3 davra, davralar orasidagi tanaffus 30 sek.dan. E.k.da siltab tortiş, qayirib va aylantirib taşlaşga, oyoq qismidan uşlab usullar bajarişga ruxsat etiladi. Bajarilgan usullar 5 (sof ğalaba), 4 (texnik ustunlik yoki çetlatiş), 3, 1 oçko bilan baholanadi. Ğolib töplagan oçkolariga köra aniqlanadi. Agar quraşçilardan biri 5 oçkoga mos usul bajarsa, 1, 2-davrada ketmaket ğolib deb topilsa, raqibidan 6 oçko farq bilan özib ketsa, şuningdek, hakamlar, murabbiylar va şifokorlar qaroriga köra ham olişuv muddatidan oldin töxtatiladi.
Qadimdan köplab xalqlarning milliy kuraş turlarida hozirgi E.k.da qöllaniladigan usullar bölgan (q. Kuraş). Yunonistonda ötkazilgan olimpiada öyinlari dasturiga mil.av. 708 yildan boşlab E.k.ga öxşaş kuraş musobaqasi kiritilgan. E.k.ning zamonaviy qoidalari 19-asrning 2-yarmida Buyuk Britaniyada işlab çiqilgan. 1894 yilda AQŞning SentLuis şahrida ilk yirik musobaqa taşkil qilingan. E.k. musobaqalari 1904 yildan zamonaviy olimpiada öiinlari dasturidan örin olgan. E.k. va yunonrum kuraşi turlarini rivojlantiriş maqsadida 1912 yilda Xalqaro havaskor quraşçilar assotsiatsiyasi (ĞNA) tuzilgan, unga 154 davlat (Özbekiston 1992 yildan) a'zo (2004). E.k. böyiça 1951 yildan erkaklar, 1995 yildan ayollar örtasida jahon çempionatlari ötkazib kelinadi.
Özbekistonda E.k. 20-asrning 50-y. laridan ommalaşa boşladi. 1956 yildan erkaklar, 2003 yildan ayollar örtasida Özbekiston çempionatlari ötkazilayapti. 20-asrning 90-y.laridan «Mustaqillik kubogi» Granpri musobaqasi, yoşlar örtasida jahon çempionati kabi nufuzli musobaqalarning taşkil etilayotgani mamlakatda E.k.ning rivojlanişiga zamin yaratdi. Kursat Ablayev, Georgiy Vanyuxin, Aleksandr Gorelik, Qöldoş Asraqulov, Obid Nazirov, Rahmonberdi Ahmedov, Salim Abduvaliyev, Ma'mur Röziyev kabi murabbiylar rahbarligida Leonid Şipilev, Arsen Fadzayev, Maxarbek Xadarsev, Ruslan Xinçagov, Ramil Ataulin, Adham Oçilov, Dilşod Mansurov, Magomed Ibragimov, Artur Taymazov singari E.k.çilar olimpiada va Osiyo öyinlarida, jahon va Osiyo çempionatlari hamda boşqa nufuzli musobaqalarda ğolib çiqişgan. Konstantin Mixaylov, Ravil Biktyakov, Tohir Ğulomov kabi özbekistonlik hakamlar xalqaro E.k. musobaqalarini boşqarişadi. Respublikadagi 715 ta sport maktabi va tögarakda 286 murabbiy qöl ostida 8780 kişi E.k. bilan şuğullanadi. Ulardan 4807 nafari sport darajasi va unvoniga ega (2004).
Ad.: Galkovskiy A., Kerimov F., Volnaya borba, T., 1987; Kerimov F., Sport kuraşi nazariyasi va usuliyati, T., 2001.
Q.: Kuraş
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЭРКИН КУРАШ — спорт тури, икки киши (спортчи)нинг белгиланган қоидалар асосида ғолиблик учун олишуви. Э.к. мусобақалари диаметри 9 м (ёки ўлчами 12x12 м) спорт майдонида ўтказилади. Эркаклар 55, 60, 66, 74, 85, 97 ва 120 кг, аёллар 48, 52, 57, 63, 70, 78 ва 78 кг дан зиёд вазн тоифаларида курашадилар. Мусобақалашиш вақти 2 мин.дан 3 давра, давралар орасидаги танаффус 30 сек.дан. Э.к.да силтаб тортиш, қайириб ва айлантириб ташлашга, оёқ қисмидан ушлаб усуллар бажаришга рухсат этилади. Бажарилган усуллар 5 (соф ғалаба), 4 (техник устунлик ёки четлатиш), 3, 1 очко билан баҳоланади. Ғолиб тўплаган очколарига кўра аниқланади. Агар қурашчилардан бири 5 очкога мос усул бажарса, 1, 2-даврада кетмакет ғолиб деб топилса, рақибидан 6 очко фарқ билан ўзиб кетса, шунингдек, ҳакамлар, мураббийлар ва шифокорлар қарорига кўра ҳам олишув муддатидан олдин тўхтатилади.
Қадимдан кўплаб халқларнинг миллий кураш турларида ҳозирги Э.к.да қўлланиладиган усуллар бўлган (қ. Кураш). Юнонистонда ўтказилган олимпиада ўйинлари дастурига мил.ав. 708 йилдан бошлаб Э.к.га ўхшаш кураш мусобақаси киритилган. Э.к.нинг замонавий қоидалари 19-асрнинг 2-ярмида Буюк Британияда ишлаб чиқилган. 1894 йилда АҚШнинг СентЛуис шаҳрида илк йирик мусобақа ташкил қилинган. Э.к. мусобақалари 1904 йилдан замонавий олимпиада ўиинлари дастуридан ўрин олган. Э.к. ва юнонрум кураши турларини ривожлантириш мақсадида 1912 йилда Халқаро ҳаваскор қурашчилар ассоциацияси (ҒНА) тузилган, унга 154 давлат (Ўзбекистон 1992 йилдан) аъзо (2004). Э.к. бўйича 1951 йилдан эркаклар, 1995 йилдан аёллар ўртасида жаҳон чемпионатлари ўтказиб келинади.
Ўзбекистонда Э.к. 20-асрнинг 50-й. ларидан оммалаша бошлади. 1956 йилдан эркаклар, 2003 йилдан аёллар ўртасида Ўзбекистон чемпионатлари ўтказилаяпти. 20-асрнинг 90-й.ларидан «Мустақиллик кубоги» Гранпри мусобақаси, ёшлар ўртасида жаҳон чемпионати каби нуфузли мусобақаларнинг ташкил этилаётгани мамлакатда Э.к.нинг ривожланишига замин яратди. Курсат Аблаев, Георгий Ванюхин, Александр Горелик, Қўлдош Асрақулов, Обид Назиров, Раҳмонберди Аҳмедов, Салим Абдувалиев, Маъмур Рўзиев каби мураббийлар раҳбарлигида Леонид Шипилев, Арсен Фадзаев, Махарбек Хадарцев, Руслан Хинчагов, Рамил Атаулин, Адҳам Очилов, Дилшод Мансуров, Магомед Ибрагимов, Артур Таймазов сингари Э.к.чилар олимпиада ва Осиё ўйинларида, жаҳон ва Осиё чемпионатлари ҳамда бошқа нуфузли мусобақаларда ғолиб чиқишган. Константин Михайлов, Равил Биктяков, Тоҳир Ғуломов каби ўзбекистонлик ҳакамлар халқаро Э.к. мусобақаларини бошқаришади. Республикадаги 715 та спорт мактаби ва тўгаракда 286 мураббий қўл остида 8780 киши Э.к. билан шуғулланади. Улардан 4807 нафари спорт даражаси ва унвонига эга (2004).
Ад.: Галковский А., Керимов Ф., Вольная борьба, Т., 1987; Керимов Ф., Спорт кураши назарияси ва усулияти, Т., 2001.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.