Ernst Otto Fişer
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 176–177-b. — ziyouz.com
Fişer Ernst Otto (1918.10.11, Solna) — nemis organik kimyogari. Myunxen oliy texnika maktabini tugatgaç, şu maktabda işlagan (1949 y.dan), prof. (1964 y.dan). Ilmiy işlari metallorganik birikmalar kimyosiga oid. Texnetsiy (Ts) va transuran elementlarning [plutoniy (Ri) dan kaliforniy (Cf) gaça] metallorganik hosilalarini sintez qilgan, uglerod b-n 5f elektron konfiguratsiyali metallar orasida kimyoviy boğ hosil bölişi mumkinligini aniqlagan. Ilk bor oraliq metallarning barqaror karben komplekslarini olgan, oraliq metall — ikki valentli uglerod boğining fizik xossalarini mukammal örgangan (1964), metallarning karbin komplekslarini sintez kilgan (1973). Nobel mukofoti laureati (1973, J. Uilkinson b-n hamkorlikda). FIQH (arab. — biliş, tuşuniş) — musulmon huquqşunosligi, şariat qonunqoidalarini işlab çiqiş b-n şuğullanuvçi islom ta'limotining bir sohasi. «F.» sözi atama sifatida Qur'on va hadislarda qöllanilgan. F. islom dini vujudga kelib, xalifalik qaror topişi bilanoq darhol tarkib topgan emas. F.ning qaror topişi Muhammad (sav) hadislari va çoryorlarning aytgan gaplarini yozib oliş b-n birga davom etgan. Zayd ibn alHasanning «Majmu' alfiqh», Molik ibn Anasning «alMuvatta'», Ibn Hanbalnint «alMusnad» kitoblari F.ga oid dastlabki asarlar hisoblansada, ular muayyan mavzuda tanlab olingan hadislardan iborat edi. F. ilmi 10-a.ga kelib mustaqil fan sifatida şakllangan. F. b-n şuğullanuvçi, uni örganuvçi kişi faqih (qonunşunos) deb atalgan. Movarounnahrda Burhoniddin Marğinoniy, Abu Lays Samarqandiy va b. maşxur faqihlar hisoblangan. F. islom xuquqşunosligi sifatida 2 sohada — şariat manbalarini işlab çiqiş (usul alfiqh) va şariatni tayin sohalarga tatbiq qiliş (furu' alfiqh)dan iborat bölgan. Islomning sunniylik yönalişi xuquqşunosligida 4 ta mustaqil huquq mazhablari — hanafiylik, molikiylik, şofi'iylik va hanbaliylik vujudga kelgan. F.da boşqa maktablar xam mavjud edi, biroq 14-a.ga kelib, mazkur 4 mazhab hamda bir neça şialik tariqatlarigina saqlanib qolgan. Örta asrlarda va yangi davrda F.ga oid asarlar orasida fatvo töplamlari köpaydi. AlKuduriyning (1037 y.v.e.) «Muxtasar», Qozixonning (1196 y.v.e.) «Fatovo», Burhoniddin Marğinoniyning «Hidoya», Ibn Bazzozning (1414 y.v.e.) «Fatovo» asarlari bunga misol böladi. Ular içida «Hidoya» asari hanafiylik mazhabida katta şuxrat qozongan amaliy qöllanmadir. «Hidoya»ga bir qança şarhlar yozilgan. Musulmon faqihlarining köp asarlari qozi va muftilar uçun dasturilamal bölgan, köpinça ma'murlarning buyurtmasi b-n davlat mahkamalari uçun maxsus kitoblar yozib berilgan: Abu Yusufning (798 y.v.e.) «Kitob alxaraj»i yoki boburiylar saltanatining hukmdori Avrangzeb (1658—1707) amri b-n 1669 y.da bir guruh hanafiy huquqşunoslar tuzgan «alFatovo alhindiya» asari va b. Islom mamlakatlari huquq tizimida F.ning roli doimo bir xil bölgan emas. Jumladan, 16-a.da usmonli turk saltanatida va 17-a. 2yarmida boburiylar davlatidagi huquqiy amaliyotda uning kridalari juda keng va izçil qöllanildi. Biroq, umuman F. huquqşunoslik b-n tölatökis moye kelgan emas. F.ning hokimiyat tepasidagi kuçlarning manfaatlarini ifodalagan va davlat tomonidan bironbir tarzda qöllabquvvatlangan qoidalarigina amaldagi huquqqa aylangan, faqixlarning boşqa xulosalari esa huquqiy nazariya doirasidan taşqari çiqmagan. Hoz. vaqtda islom mamlakatlarida dunyoviy huquq tizimi amalga kiritilmokda, bu esa F. ta'sir doirasining muayyan darajada torayişiga olib kelmoqda. Şunday bölsada, F.ning ayrim tarmoqlari, tartibqoidalari va meyorlari köpçilik aholisi musulmon bölgan Şarq mamlakatlarining aksariyatida bironbir tarzda qöllaniladi.
Ad.: Burhoniddin Marğinoniy, Hidoya, T., 2000; Abdul vahhob Xallof, Usul ulfiqh (Islom qonunşunosligi asoyelari), 1—2 qism, T., 1997; 3—4 qism, T., 1999; Juzjoniy A. Ş., Islom huquqşunosligi, hanafiy mazhabi va Örta Osiyo faqi^ari, T., 2002; Saidov A., Burhoniddin Marğinoniy — buyuk huquqşunos, T., 1997; Xusniddinov 3., Iyelom: yönalişlar, mazhablar, oqimlar, T., 2000.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ФИШЕР Эрнст Отто (1918.10.11, Сольна) — немис органик кимёгари. Мюнхен олий техника мактабини тугатгач, шу мактабда ишлаган (1949 й.дан), проф. (1964 й.дан). Илмий ишлари металлорганик бирикмалар кимёсига оид. Технеций (Тс) ва трансуран элементларнинг [плутоний (Ри) дан калифорний (Cf) гача] металлорганик ҳосилаларини синтез қилган, углерод б-н 5f электрон конфигурацияли металлар орасида кимёвий боғ ҳосил бўлиши мумкинлигини аниқлаган. Илк бор оралиқ металларнинг барқарор карбен комплексларини олган, оралиқ металл — икки валентли углерод боғининг физик хоссаларини мукаммал ўрганган (1964), металларнинг карбин комплексларини синтез килган (1973). Нобель мукофоти лауреати (1973, Ж. Уилкинсон б-н ҳамкорликда). ФИҚҲ (араб. — билиш, тушуниш) — мусулмон ҳуқуқшунослиги, шариат қонунқоидаларини ишлаб чиқиш б-н шуғулланувчи ислом таълимотининг бир соҳаси. «Ф.» сўзи атама сифатида Қуръон ва ҳадисларда қўлланилган. Ф. ислом дини вужудга келиб, халифалик қарор топиши биланоқ дарҳол таркиб топган эмас. Ф.нинг қарор топиши Муҳаммад (сав) ҳадислари ва чорёрларнинг айтган гапларини ёзиб олиш б-н бирга давом этган. Зайд ибн алҲасаннинг «Мажмуъ алфиқҳ», Молик ибн Анаснинг «алМуваттаъ», Ибн Ҳанбалнинт «алМуснад» китоблари Ф.га оид дастлабки асарлар ҳисоблансада, улар муайян мавзуда танлаб олинган ҳадислардан иборат эди. Ф. илми 10-а.га келиб мустақил фан сифатида шаклланган. Ф. б-н шуғулланувчи, уни ўрганувчи киши фақиҳ (қонуншунос) деб аталган. Мовароуннаҳрда Бурҳониддин Марғиноний, Абу Лайс Самарқандий ва б. машхур фақиҳлар ҳисобланган. Ф. ислом хуқуқшунослиги сифатида 2 соҳада — шариат манбаларини ишлаб чиқиш (усул алфиқҳ) ва шариатни тайин соҳаларга татбиқ қилиш (фуруъ алфиқҳ)дан иборат бўлган. Исломнинг суннийлик йўналиши хуқуқшунослигида 4 та мустақил ҳуқуқ мазҳаблари — ҳанафийлик, моликийлик, шофиъийлик ва ҳанбалийлик вужудга келган. Ф.да бошқа мактаблар хам мавжуд эди, бироқ 14-а.га келиб, мазкур 4 мазҳаб ҳамда бир неча шиалик тариқатларигина сақланиб қолган. Ўрта асрларда ва янги даврда Ф.га оид асарлар орасида фатво тўпламлари кўпайди. АлКудурийнинг (1037 й.в.э.) «Мухтасар», Қозихоннинг (1196 й.в.э.) «Фатово», Бурҳониддин Марғинонийнинг «Ҳидоя», Ибн Баззознинг (1414 й.в.э.) «Фатово» асарлари бунга мисол бўлади. Улар ичида «Ҳидоя» асари ҳанафийлик мазҳабида катта шухрат қозонган амалий қўлланмадир. «Ҳидоя»га бир қанча шарҳлар ёзилган. Мусулмон фақиҳларининг кўп асарлари қози ва муфтилар учун дастуриламал бўлган, кўпинча маъмурларнинг буюртмаси б-н давлат маҳкамалари учун махсус китоблар ёзиб берилган: Абу Юсуфнинг (798 й.в.э.) «Китоб алхараж»и ёки бобурийлар салтанатининг ҳукмдори Аврангзеб (1658—1707) амри б-н 1669 й.да бир гуруҳ ҳанафий ҳуқуқшунослар тузган «алФатово алҳиндийа» асари ва б. Ислом мамлакатлари ҳуқуқ тизимида Ф.нинг роли доимо бир хил бўлган эмас. Жумладан, 16-а.да усмонли турк салтанатида ва 17-а. 2ярмида бобурийлар давлатидаги ҳуқуқий амалиётда унинг кридалари жуда кенг ва изчил қўлланилди. Бироқ, умуман Ф. ҳуқуқшунослик б-н тўлатўкис мое келган эмас. Ф.нинг ҳокимият тепасидаги кучларнинг манфаатларини ифодалаган ва давлат томонидан биронбир тарзда қўллабқувватланган қоидаларигина амалдаги ҳуқуққа айланган, фақихларнинг бошқа хулосалари эса ҳуқуқий назария доирасидан ташқари чиқмаган. Ҳоз. вақтда ислом мамлакатларида дунёвий ҳуқуқ тизими амалга киритилмокда, бу эса Ф. таъсир доирасининг муайян даражада торайишига олиб келмоқда. Шундай бўлсада, Ф.нинг айрим тармоқлари, тартибқоидалари ва меъёрлари кўпчилик аҳолиси мусулмон бўлган Шарқ мамлакатларининг аксариятида биронбир тарзда қўлланилади.
Ад.: Бурҳониддин Марғиноний, Ҳидоя, Т., 2000; Абдул ваҳҳоб Халлоф, Усул улфиқҳ (Ислом қонуншунослиги асоелари), 1—2 қисм, Т., 1997; 3—4 қисм, Т., 1999; Жузжоний А. Ш., Ислом ҳуқуқшунослиги, ҳанафий мазҳаби ва Ўрта Осиё фақи^ари, Т., 2002; Саидов А., Бурҳониддин Марғиноний — буюк ҳуқуқшунос, Т., 1997; Хусниддинов 3., Иелом: йўналишлар, мазҳаблар, оқимлар, Т., 2000.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.