Eşitiş

Eşitiş — odam va hayvonlar organizmining tovuş tebranişlarini qabul qiliş xususiyati; mexanik, retseptor va nerv tuzilmalaridan taşkil topgan eşitiş analizatorlari faoliyati tufayli röy beradi. Tovuş ta'sirida odamda tovuş signallari parametrini aks ettiruvçi E. sezgisi paydo böladi; buning natijasida tovuş tebranişlari çastotasi tovuş balandligi tarzida qabul qilinadi. Organizmlarning E. xususiyati ular evolyutsion rivojlanişi, yaşaş muhiti va tovuş signallarining biologik ahamiyati bilan boğliq (q. Bioakustika). Evolyutsiya jarayonida E. sistemasi dastlab haşarotlarda, keyinroq barça umurtqalilarda paydo bölgan. E. sut emizuvçilarda ayniqsa yaxşi rivojlangan. Tovuş tebranişlari taşqi E. yöli (taşqi quloq) orqali ötib, noğora pardani tebratadi. Tebranişlar örta quloqdagi suyakçalar orqali içki quloq suyuqligi (perilimfa va endolimfa) ga ötadi. Paydo bölgan gidromexanik tebranişlar çiğanoq tösiği (asosiy, ya'ni bazilyar membrana)ni va unda joylaşgan retseptor apparat (Korti organi) ni tebratadi. Bazilyar membrananing mexanik xususiyati uning uzunligi böylab bir xil bölmaydi: yuqori çastotali tebranişlar bazilyar membrananing içki quloq çiğanoği asosida, past çastotali tebranişlar esa uning uçki qismida maksimal amplitudaga ega bölgan tebranişlarni paydo qiladi. Şunday qilib, Korti organida tovuş tebranişlari mexanik energiyasi retseptorlarni qözğatadi, qözğaliş retseptorlardan E. nervlari tolalariga beriladi. Nervlarda paydo bölgan bioelektr potensiallar E. sistemasi markazi bölimiga ötkaziladi. E. signallari faqat havo orqali emas, balki kalla suyaklari orqali ham içki quloqqa ötkazilişi mumkin.

E. sezgirligi E.ning absolyut çegarasi orqali baholanadi. Bu çegara tovuşning E. mumkin bölgan minimal intensivligi ditsibal (db) hisobida belgilanadi. Qabul qilinadigan tovuş tebranişlari çastotasi diapazoni E. egri çiziği, gers yoki kilogers bilan ifodalanadi. Odam 10—20 gs dan 20 kgs gaça bölgan tovuş tebranişlarini qabul qiladi, 10 gs dan past tebranişli tovuşlar uzluksiz tovuş tarzida qabul qilinmaydi. Odamda E.ning eng quyi çegarasi 1—3 kgs çastotaga teng. Juda yuqori tebranişli tovuş tölqinlari — şovqin (mas, 140 db oğriq paydo qiladi; 150 db tovuşga odam çiday olmaydi). Har xil hayvonlar turli diapazondagi tovuş tölqinlarini (mas, haşarotlar 0,2 kgs — 500 kgs, baliqlar 50—100 gs — 3—5 kgs, delfinlar 100 gs —200 kgs) qabul qiladi. Umurtqali hayvonlardan quşlarning E. sezgirligi sudralib yuruvçilarnikidan, sut emizuvçilarniki quşlar va sudralib yuruvçilarnikidan yuqori böladi.

Tovuşni farqlaş imkoniyati differensial çegara, ya'ni E. mumkin bölgan tovuş özgarişining minimal çegarasi (intensivligi yoki çastotasi) bilan belgilanadi. Odamda tovuşni farqlaş differensial çegarasi (örtaça diapazonda) intensivlik böyiça 0,3—0,7 db, çastota böyiça 2— 8 gs ga teng. Tovuş signallari kuçayişi bilan tovuşni farqlaş ham kuçayadi, uning differensial çegarasi esa kamayib boradi. Bunday holat nutq signallari va musiqa ohanglarini qabul qilişda ham namoyon böladi. Odamni musiqa ohanglari absolyut balandligini aniqlay oliş qobiliyati absolyut E. deyiladi. Boşqa begona tovuşlar ta'sirida tovuşni qabul qiliş xususiyati yomonlaşuvi, hatto butunlay yöqolişi mumkin (niqoblaniş hodisasi). Kuçli tovuşlar uzoq vaqt davomida ta'sir etganida E. sezgirligi pasayadi (fiziologik adaptatsiya). E. sistemasi ikkala simmetrik joylaşgan qismlarining özaro ta'siri tovuş manbaini aniqlaşga imkon beradi (binaural effekt). Bir qança hayvonlar (körşapalaklar, delfinlar, ayrim quşlar) obyektlarning fazoda joylaşgan örni, şakli, ölçamini aniqlaşga imkon beradigan maxsus E. sistemasi — exolokatsiya xususiyatiga ega. Ular özlari çiqargan va obyektdan qaytadigan signallarni qabul qilişadi. E.ning fiziologik mexanizmlari uzilkesil hal etilmagan;

Ad.:Sviker E., Feldkeller R., Uxo kak priyomnik informatsii, per, s nem., M., 1971; Fiziologiya sensornmx sistem, ç. 2, L., 1972; Almatov K.T., Allomuradov Ş ., Umumiyfiziologiya,T., 2004.