Esperanto
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 221–222-b. — ziyouz.com
Esperanto — xalqaro sun'iy tillardan eng köp tarqalgani (q. Xalqaro tillar, Interlingvistika). 1887 yilda varşavalik vraç L.L.Zamengof tomonidan yaratilgan. Uning laqabi — «Esperanto» (E.da yezregapgo — işonuvçan demakdir) tilning nomiga aylangan. E. dastlab Rossiya va Polşada tarqalgan, lekin 20-asr boşlariga kelib Fransiya, Angliya va boşqalar mamlakatlarda köplab muxlislarga ega bölişi oqibatida esperantoçilar harakati xalqaro darajaga kötariladi.
E. baynalmilal leksika (asosan, roman tillari, qisman german va slavyan tillari materiallari) asosida tuziladi. Çeklangan miqdordagi özaklardan tilning butun luğat tarkibini işlab çiqiş imkonini beradigan söz yasovçi affikslar muhim ahamiyatga ega. E. grammatikasi tabiiy tillar grammatikasiga qaraganda sodda va qat'iy meyorlaşgan: unda söz turkumlarini ifodalovçi 11 tagina variantlaşmagan qöşimça mavujud. Bopgqa köplab affikslar ham muayyan şakllarni ifodalaş uçun «ixtisoslaşgan». E.da urğu, asosan, söz oxiridan 2böğinga tuşadi.
E. özining paydo bölgan davridan hoz. gaça tadrijiy rivojlanib keldi: u dastlab slavyan tillari materiallariga asoslangan bölsa, keyinçalik bu tamoyil milliy ta'sirlardan holi bölgan xalqaro standartni işlab çiqiş bilan almaşinadi; tildan foydalanişning yangi sohalari özlaştiriladi; turli funksional (sözlaşuv, ilmiy, badiiy, publitsistik) uslublar paydo böldi; E.ning dastlabki asosiy luğaviy boyligi va grammatik qurilişi aynan saqlanib qolgan holda, luğaviy zaxira yangi özaklar (köproq ilmiytexnik terminlar) bilan boyib, 1887 yildagi 927 özak 1984 yil da 16 ming özakka yetadi. E. fonetikasi, grammatikasi va söz yasalişida ham, uning köp millatli muhitda qöllanişi munosabati bilan bir qança özgarişlar röy beradi: baynalmilal bölmagan tovuşlar va tovuş qöşilmalari bartaraf etiladi, uzun sözlar qisqartiriladi, ularning morfologik qurilişi soddalaştiriladi va boşqalar
E.da köplab original (jumladan, şe'riy) adabiyot mavjud. Tarjima asosidagi badiiy adabiyot esa 50 dan ortiq tillardan tarjima qilingan antik va hoz. adabiyotlar asarlaridan iborat (Sofokl, Ezop, Dante, Şekspir, Gyote, Puşkin, L.Tolstoy, Yesenin, Mayakovskiy va boşqalarning asarlari); maxsus, ilmiytexnikaviy adabiyot ham bor. E., şuningdek, matbuot (140 ga yaqin davriy naşr) va radioeşittirişlarda (9 ta radiostansiya eşittirişlari) ham qöllanadi.
Köplab mamlakatlar vakillarini öz içiga olgan xalqaro Esperanto akademiyasi (1908 yilda taşkil topgan) E.ni meyorlaştirişning asosiy yönalişlarini belgilovçi hamda E.ga kiritiladigan yangi özaklarni tasdiqlovçi taşkilot hisoblanadi.
Ad.: Problemm interlingvistiki, M., 1976; Isayev M.I., Yazmk esperanto, M., 1981; Semenova Z.V., Isayev M.I.,Uçebnik yaznka esperanto, M., 1984.
Q.: Interlingvistika, Xalqaro tillar
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЭСПЕРАНТО — халқаро сунъий тиллардан энг кўп тарқалгани (қ. Халқаро тиллар, Интерлингвистика). 1887 йилда варшавалик врач Л.Л.Заменгоф томонидан яратилган. Унинг лақаби — «Эсперанто» (Э.да езрегапго — ишонувчан демакдир) тилнинг номига айланган. Э. дастлаб Россия ва Польшада тарқалган, лекин 20-аср бошларига келиб Франция, Англия ва бошқалар мамлакатларда кўплаб мухлисларга эга бўлиши оқибатида эсперанточилар ҳаракати халқаро даражага кўтарилади.
Э. байналмилал лексика (асосан, роман тиллари, қисман герман ва славян тиллари материаллари) асосида тузилади. Чекланган миқдордаги ўзаклардан тилнинг бутун луғат таркибини ишлаб чиқиш имконини берадиган сўз ясовчи аффикслар муҳим аҳамиятга эга. Э. грамматикаси табиий тиллар грамматикасига қараганда содда ва қатъий меъёрлашган: унда сўз туркумларини ифодаловчи 11 тагина вариантлашмаган қўшимча мавужуд. Бопгқа кўплаб аффикслар ҳам муайян шаклларни ифодалаш учун «ихтисослашган». Э.да урғу, асосан, сўз охиридан 2бўғинга тушади.
Э. ўзининг пайдо бўлган давридан ҳоз. гача тадрижий ривожланиб келди: у дастлаб славян тиллари материалларига асосланган бўлса, кейинчалик бу тамойил миллий таъсирлардан ҳоли бўлган халқаро стандартни ишлаб чиқиш билан алмашинади; тилдан фойдаланишнинг янги соҳалари ўзлаштирилади; турли функционал (сўзлашув, илмий, бадиий, публицистик) услублар пайдо бўлди; Э.нинг дастлабки асосий луғавий бойлиги ва грамматик қурилиши айнан сақланиб қолган ҳолда, луғавий захира янги ўзаклар (кўпроқ илмийтехник терминлар) билан бойиб, 1887 йилдаги 927 ўзак 1984 йил да 16 минг ўзакка етади. Э. фонетикаси, грамматикаси ва сўз ясалишида ҳам, унинг кўп миллатли муҳитда қўлланиши муносабати билан бир қанча ўзгаришлар рўй беради: байналмилал бўлмаган товушлар ва товуш қўшилмалари бартараф этилади, узун сўзлар қисқартирилади, уларнинг морфологик қурилиши соддалаштирилади ва бошқалар
Э.да кўплаб оригинал (жумладан, шеърий) адабиёт мавжуд. Таржима асосидаги бадиий адабиёт эса 50 дан ортиқ тиллардан таржима қилинган антик ва ҳоз. адабиётлар асарларидан иборат (Софокл, Эзоп, Данте, Шекспир, Гёте, Пушкин, Л.Толстой, Есенин, Маяковский ва бошқаларнинг асарлари); махсус, илмийтехникавий адабиёт ҳам бор. Э., шунингдек, матбуот (140 га яқин даврий нашр) ва радиоэшиттиришларда (9 та радиостанция эшиттиришлари) ҳам қўлланади.
Кўплаб мамлакатлар вакилларини ўз ичига олган халқаро Эсперанто академияси (1908 йилда ташкил топган) Э.ни меъёрлаштиришнинг асосий йўналишларини белгиловчи ҳамда Э.га киритиладиган янги ўзакларни тасдиқловчи ташкилот ҳисобланади.
Ад.: Проблемм интерлингвистики, М., 1976; Исаев М.И., Язмк эсперанто, М., 1981; Семенова З.В., Исаев М.И.,Учебник язнка эсперанто, М., 1984.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.