Xalqaro tillar

Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 51–53-b. — ziyouz.com

Xalqaro tillar — turli davlatlar xalqlarining aloqa vositasi bölib xizmat qiladigan tillar. Tabiiy tillarga va sun'iy tillarga bölinadi. Tabiiy X.t.ning xalqarolik vazifasi aniq bölsada, milliy yoki qabilaviy tillardan foydalanişga nisbatan ikkinçi darajali hisoblanadi. Sun'iy X.t.ning xalqarolik vazifasi birlamçi hisoblansada, ular har doim ham röyobga çiqmagan, çunki bunday tillarning hammasi ham millatlararo aloqaaralaşuv amaliyotida qöllanavermagan.

Tabiiy X.t. qad.da va örta asrlarda mintaqaviy xarakterga ega bölgan (ularning qöllanişi muayyan mintaqa, hudud bilan çegaralangan). Çunonçi, Qad. Şarq xalqlarida aloqa vositasi sifatida xitoy tili (iyeroglifik şaklda), Ğarbiy Osiyoning qad. davlatlarida turli davrlarda şumer, akkad va oromiy tillari qöllangan. Yunon tili ellinistik dunyoning, lotin tili esa turli tillarda sözlaşuvçi Rim imperiyasining umumiy tili bölgan. Örta asrlarga kelib Yakin Şarq hududida arab va fors tillari, slavyan mamlakatlarida esa qad. slavyan tili X.t. vazifasida qöllana boşlagan. Yangi davrda, ma'lum obyektiv sabablar tufayli avvaddan sakdanib qolgan mintaqaviy X.t. guruxi bilan bir qatorda dunyo miqyosida qöllanuvçi X.t. (jahon tillari) ham paydo böldi.

U yoki bu tilning X.t. darajasiga kötarilişi estralingvistik (siyosiy, iktisodiy va madaniy) va lingvistik (til funksional tizimdarining rivojlanganligi, sohaviy' terminologiyalarning mavjudligi va b.) omillar yiğindisi bilan belgilanadi. Jahon tillari soni tobora ortib bormoqda. 18-a.dan söng («fransuz tili umumiy til bölgan asr» deb ham nomlanadi) astasekin ingliz va nemis tillari, 20-a.dan esa rus va b. bir qança tillar jahon miqyosida qöllana boşladi. X.t.ning xalqaroligi ularning xalqaro taşkilotlar yoki konferensiyalarning (BMT, YUNESKO) «rasmiy» yoki «işçi» tili sifatida tan olinişi tufayli uşbu maqomda yuridik jihatdan mustahkamlanişi bilan belgilanadi (mas, ingliz, arab, ispan, xitoy, rus, fransuz tillari BMTning rasmiy va işçi tillari hisoblanadi).

X.t.ni köp millatli davlat içida qöllanuvçi, millatlararo aloqa vositasi hisoblanuvçi tillardan farqlaş kerak. Ba'zi tillar ham xalqaro, ham millatlararo til sifatida qöllanişi mumkin (mas, rus va xitoy tillari).

Sun'iy X.t. deganda alokaaralaşuv uçun maxsus şakllantirilgan yasama kommunikativ tizimlar tuşuniladi. Lotin tilining xalqarolik vazifasi susayişi munosabati bilan 17-a.dan boşlab sun'iy tillarning kuplab loyihalari paydo böla boşladi. 1629 y.da fransuz faylasufi R.Dekart lingvoloyihalaş nazariyasiga asos soldi. 17— 19-a.larda sun'iy tillarni yaratuvçilar köpinça tabiiy tillarni nomukammal tillar sifatida tanqid qilib, sun'iy tillarni tabiiy tillarga almaştirilişi zarur bölgan universal tillar deb baxrlaganlar. 18-a. örtalarida xalqaro aloqaning maxsuslaşgan vositasi hisoblangan va tabiiy tillar bilan yonmayon mavjud bölgan sun'iy tilning yordamçilik, vositaçilik xususiyati haqida tasavvur şakllandi. 1879 y.da yaratilgan volapyuk ham oğzaki, ham badiiy ijod sohasidagi aloqa doirasida qöllangan dastlabki sun'iy tildir. 1884—89 y.larda volapyuk tarafdorlarining 3 ta xalqaro konferensiyasi ötkazilgan, unda dunyoning turli mamlakatlarida bir neça önlab gaz. va jur.lar naşr etilgan bölsada, bu harakatlar uzoq davom etmadi. Fakat esperantotina (1887 y.da yaratilgan) keng ommalaşib, unda köp kişilar sözlaşadigan böldi. Şunday bölsada, esperanto har doim tor doiradagi yordamçi, ikkilamçi til sifatida qöllangan. Sun'iy tillardan ido (1907), oksidental (1921—22) va interlingva (1951) ham u qadar muvaffaqiyat qozonmay, tor kommunikativ doirada qöllanib kelmoqda (yana q. Sun'iy tillar), Lekin mazkur sun'iy X.t.ning barçasi ğarbiy tillar materiallari negizida şakllangan bölib, şarq tillari uçun begona hisoblanadi. Ötgan asrning 90-y.larida Özbekistonda va bir qator turkiyzabon davlatlarda turkiy xalqpar uçun muştarak bölgan xalqaro til — örta turk tilini yaratişga va joriy qilişga urinişlar, da'vatlar bölgan bölsada, bu urinişlar hozirça bironbir ijobiy natija bergani yöq. Haqiqiy X.t. faqat tarixiy jarayonda aniq mavjud bölgan milliy tillar bazasida vujudga kelişi mumkin.

Ad.: Svadost E.P., Kak vozniknet vseobşiy yazik? M., 1968; Problemi interlingvistiki, M., 1976; Reformatskiy A.A., Vvedeniye v yazikovedeniye, M., 1998.

Abduvahob Madvaliyev.

Q.: Sun'iy tillar

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ХАЛҚАРО ТИЛЛАР — турли давлатлар халқларининг алоқа воситаси бўлиб хизмат қиладиган тиллар. Табиий тилларга ва сунъий тилларга бўлинади. Табиий Х.т.нинг халқаролик вазифаси аниқ бўлсада, миллий ёки қабилавий тиллардан фойдаланишга нисбатан иккинчи даражали ҳисобланади. Сунъий Х.т.нинг халқаролик вазифаси бирламчи ҳисоблансада, улар ҳар доим ҳам рўёбга чиқмаган, чунки бундай тилларнинг ҳаммаси ҳам миллатлараро алоқааралашув амалиётида қўлланавермаган.

Табиий Х.т. қад.да ва ўрта асрларда минтақавий характерга эга бўлган (уларнинг қўлланиши муайян минтақа, ҳудуд билан чегараланган). Чунончи, Қад. Шарқ халқларида алоқа воситаси сифатида хитой тили (иероглифик шаклда), Ғарбий Осиёнинг қад. давлатларида турли даврларда шумер, аккад ва оромий тиллари қўлланган. Юнон тили эллинистик дунёнинг, лотин тили эса турли тилларда сўзлашувчи Рим империясининг умумий тили бўлган. Ўрта асрларга келиб Якин Шарқ ҳудудида араб ва форс тиллари, славян мамлакатларида эса қад. славян тили Х.т. вазифасида қўллана бошлаган. Янги даврда, маълум объектив сабаблар туфайли авваддан сакданиб қолган минтақавий Х.т. гурухи билан бир қаторда дунё миқёсида қўлланувчи Х.т. (жаҳон тиллари) ҳам пайдо бўлди.

У ёки бу тилнинг Х.т. даражасига кўтарилиши эстралингвистик (сиёсий, иктисодий ва маданий) ва лингвистик (тил функционал тизимдарининг ривожланганлиги, соҳавий’ терминологияларнинг мавжудлиги ва б.) омиллар йиғиндиси билан белгиланади. Жаҳон тиллари сони тобора ортиб бормоқда. 18-а.дан сўнг («француз тили умумий тил бўлган аср» деб ҳам номланади) астасекин инглиз ва немис тиллари, 20-а.дан эса рус ва б. бир қанча тиллар жаҳон миқёсида қўллана бошлади. Х.т.нинг халқаролиги уларнинг халқаро ташкилотлар ёки конференцияларнинг (БМТ, ЮНЕСКО) «расмий» ёки «ишчи» тили сифатида тан олиниши туфайли ушбу мақомда юридик жиҳатдан мустаҳкамланиши билан белгиланади (мас, инглиз, араб, испан, хитой, рус, француз тиллари БМТнинг расмий ва ишчи тиллари ҳисобланади).

Х.т.ни кўп миллатли давлат ичида қўлланувчи, миллатлараро алоқа воситаси ҳисобланувчи тиллардан фарқлаш керак. Баъзи тиллар ҳам халқаро, ҳам миллатлараро тил сифатида қўлланиши мумкин (мас, рус ва хитой тиллари).

Сунъий Х.т. деганда алокааралашув учун махсус шакллантирилган ясама коммуникатив тизимлар тушунилади. Лотин тилининг халқаролик вазифаси сусайиши муносабати билан 17-а.дан бошлаб сунъий тилларнинг куплаб лойиҳалари пайдо бўла бошлади. 1629 й.да француз файласуфи Р.Декарт лингволойиҳалаш назариясига асос солди. 17— 19-а.ларда сунъий тилларни яратувчилар кўпинча табиий тилларни номукаммал тиллар сифатида танқид қилиб, сунъий тилларни табиий тилларга алмаштирилиши зарур бўлган универсал тиллар деб бахрлаганлар. 18-а. ўрталарида халқаро алоқанинг махсуслашган воситаси ҳисобланган ва табиий тиллар билан ёнмаён мавжуд бўлган сунъий тилнинг ёрдамчилик, воситачилик хусусияти ҳақида тасаввур шаклланди. 1879 й.да яратилган волапюк ҳам оғзаки, ҳам бадиий ижод соҳасидаги алоқа доирасида қўлланган дастлабки сунъий тилдир. 1884—89 й.ларда волапюк тарафдорларининг 3 та халқаро конференцияси ўтказилган, унда дунёнинг турли мамлакатларида бир неча ўнлаб газ. ва жур.лар нашр этилган бўлсада, бу ҳаракатлар узоқ давом этмади. Факат эсперантотина (1887 й.да яратилган) кенг оммалашиб, унда кўп кишилар сўзлашадиган бўлди. Шундай бўлсада, эсперанто ҳар доим тор доирадаги ёрдамчи, иккиламчи тил сифатида қўлланган. Сунъий тиллардан идо (1907), окциденталь (1921—22) ва интерлингва (1951) ҳам у қадар муваффақият қозонмай, тор коммуникатив доирада қўлланиб келмоқда (яна қ. Сунъий тиллар), Лекин мазкур сунъий Х.т.нинг барчаси ғарбий тиллар материаллари негизида шаклланган бўлиб, шарқ тиллари учун бегона ҳисобланади. Ўтган асрнинг 90-й.ларида Ўзбекистонда ва бир қатор туркийзабон давлатларда туркий халқпар учун муштарак бўлган халқаро тил — ўрта турк тилини яратишга ва жорий қилишга уринишлар, даъватлар бўлган бўлсада, бу уринишлар ҳозирча биронбир ижобий натижа бергани йўқ. Ҳақиқий Х.т. фақат тарихий жараёнда аниқ мавжуд бўлган миллий тиллар базасида вужудга келиши мумкин.

Ад.: Свадост Э.П., Как возникнет всеобщий язык? М., 1968; Проблемы интерлингвистики, М., 1976; Реформатский А.А., Введение в языковедение, М., 1998.

Абдуваҳоб Мадвалиев.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.