Asosiy mazmunga ötiş
Qidiriş…Ctrl K

    Şrift ölçami

    Sun'iy tillar

    Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 736–737-b. — ziyouz.com

    Sun'iy tillar — muayyan maqsadni közlab yaratiladigan va tabiiy tillarning örinbosari sifatida qöllanadigan tillar. S.t. maxsuslaşuvi möljaliga qarab, şuningdek, tabiiy tillar bilan öxşaşlik darajasiga köra farklanadi: xalqaro yordamçi tillar, matematik yordamçi tillar, informatsion tillar. Xalqaro yordamçi tillar tabiiy tillar bilan yuqori darajada öxşaş bölgan, umumiste'molga möljallangan, maxsuslaşmagan tillardir. Xalqaro muomala vositasi sifatida S.t. yaratiş ğoyasi fransuz olimi R. Dekart va nemis olimi G.Leybnitsga tegişlidir. Bular tuşunçalarning mantiqiy tasnifiga tayanuvçi ratsional til loyihalari bölgan. 17—20-a.larda bunday tillarning 1000 ga yaqin loyihasi yaratilgan bölsada, ularning ayrimlarigina (volapyuk, esperanto, ido, interlingva) amalda qöllangan. S.t. aprior (tabiiy tillarga boğliq bölmagan), aposterior (tabiiy tillarning matyorialini özlaştirgan) va aprioraposterior (aralaş) tillarga bölinadi. Xalqaro muomalaga kirgan dastlabki S.t. volapyuk (ing. world va speak sözlarining fonetik özgarişidan: volapiik — «jahon tili») aralaş S.t. bölib, 1879 y.da Germaniyada I.M. Şleyxer tomonidan yaratilgan. Aposterior S.t. dan esperanto 1887 y.da Polşada varşavalik vraç L.L.Zamengof tomonidan yaratilgan. Ido, interlingva, oksidental ham aposterior S.t. larga mansubdir, ya'ni ularning yaratilişida baynalmilal leksikadan unumli foydalanilgan.

    Matematik yordamçi tillar, boşqaça aytganda, turli möljaldagi maxsus St., asosan, mat. mantiq, lingvistika, kimyo, fizika va b. fanlarning ramziy (ramzlarga asoslangan) tillaridir. Bunday tillarning yaratilişi ham öz tarixiy bosqiçlariga ega: matematik ifodalardagi harfiy ramzlar Yevropada 16-a.dan qöllangan; matematik mantiq tili 19— 20-a.larda, tilşunoslikning ramziy til unsurlari ötgan asrning 20— 40y.larida paydo bölgan.

    Informatsion tillar, ya'ni insonmaşina muomalasiga asoslangan tillar ötgan asrning 40y.larida, EHMning paydo bölişi bilan bir davrda şakllana va rivojlana boşlagan (q. Informatsion tillar).

    Ba'zan «S.t.» termini şakllanişi va rivojlanişiga insonning ongli ta'siri yuqori darajada bölgan tabiiy tillarning kiçik tizimlariga nisbatan ham qöllanadi. Mac, laxja va şevalarga nisbatan adabiy tillar, umumxalq tiliga nisbatan xunarmandlar va maxsus guruhlar tillari S.t. hisoblanadi.

    S.t. ni har ikki ma'noda örganiş tilning sistemaviylik, kommunikativlik, yaroqlilik, barqarorlik va özgaruvçanlik kabi xususiyatlari haqidagi, şuningdek, insonning tilga ongli ta'siri çegaralari haqidagi nazariy tasavvurlarni kengaytiradi.

    Abduvahob Madvaliyev.

    Q.: Informatsion tillar

    Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

    СУНЪИЙ ТИЛЛАР — муайян мақсадни кўзлаб яратиладиган ва табиий тилларнинг ўринбосари сифатида қўлланадиган тиллар. С.т. махсуслашуви мўлжалига қараб, шунингдек, табиий тиллар билан ўхшашлик даражасига кўра фаркланади: халқаро ёрдамчи тиллар, математик ёрдамчи тиллар, информацион тиллар. Халқаро ёрдамчи тиллар табиий тиллар билан юқори даражада ўхшаш бўлган, умумистеъмолга мўлжалланган, махсуслашмаган тиллардир. Халқаро муомала воситаси сифатида С.т. яратиш ғояси француз олими Р. Декарт ва немис олими Г.Лейбницга тегишлидир. Булар тушунчаларнинг мантиқий таснифига таянувчи рационал тил лойиҳалари бўлган. 17—20-а.ларда бундай тилларнинг 1000 га яқин лойиҳаси яратилган бўлсада, уларнинг айримларигина (волапюк, эсперанто, идо, интерлингва) амалда қўлланган. С.т. априор (табиий тилларга боғлиқ бўлмаган), апостериор (табиий тилларнинг матёриалини ўзлаштирган) ва априорапостериор (аралаш) тилларга бўлинади. Халқаро муомалага кирган дастлабки С.т. волапюк (инг. world ва speak сўзларининг фонетик ўзгаришидан: volapiik — «жаҳон тили») аралаш С.т. бўлиб, 1879 й.да Германияда И.М. Шлейхер томонидан яратилган. Апостериор С.т. дан эсперанто 1887 й.да Польшада варшавалик врач Л.Л.Заменгоф томонидан яратилган. Идо, интерлингва, окциденталь ҳам апостериор С.т. ларга мансубдир, яъни уларнинг яратилишида байналмилал лексикадан унумли фойдаланилган.

    Математик ёрдамчи тиллар, бошқача айтганда, турли мўлжалдаги махсус Ст., асосан, мат. мантиқ, лингвистика, кимё, физика ва б. фанларнинг рамзий (рамзларга асосланган) тилларидир. Бундай тилларнинг яратилиши ҳам ўз тарихий босқичларига эга: математик ифодалардаги ҳарфий рамзлар Европада 16-а.дан қўлланган; математик мантиқ тили 19— 20-а.ларда, тилшуносликнинг рамзий тил унсурлари ўтган асрнинг 20— 40й.ларида пайдо бўлган.

    Информацион тиллар, яъни инсонмашина муомаласига асосланган тиллар ўтган асрнинг 40й.ларида, ЭҲМнинг пайдо бўлиши билан бир даврда шакллана ва ривожлана бошлаган (қ. Информацион тиллар).

    Баъзан «С.т.» термини шаклланиши ва ривожланишига инсоннинг онгли таъсири юқори даражада бўлган табиий тилларнинг кичик тизимларига нисбатан ҳам қўлланади. Mac, лахжа ва шеваларга нисбатан адабий тиллар, умумхалқ тилига нисбатан хунармандлар ва махсус гуруҳлар тиллари С.т. ҳисобланади.

    С.т. ни ҳар икки маънода ўрганиш тилнинг системавийлик, коммуникативлик, яроқлилик, барқарорлик ва ўзгарувчанлик каби хусусиятлари ҳақидаги, шунингдек, инсоннинг тилга онгли таъсири чегаралари ҳақидаги назарий тасаввурларни кенгайтиради.

    Абдуваҳоб Мадвалиев.

    Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.