Etimologiya

Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 244–245-b. — ziyouz.com

Etimologiya (yun.— haqiqat; sözning haqiqiy ma'nosi va ...logiya) — 1) söz va morfemalarning kelib çiqişini örganuvçi tilşunoslik bölimi; 2) sözning kelib çiqişini aniqlaşga qaratilgan tadqiqot usullari majmui; 3) sözning kelib çiqişi. 19-asr tilşunosligida «E.» termini «grammatika» ma'nosida ham qöllangan.

Tilşunoslik bölimi hisoblangan E.ning asosiy vazifasi qadimiy manbalarni hamda til luğat tarkibining şakllaniş jarayonini va uning dastlabki, qadimiy holatini tiklaşdan iborat. Har bir til leksikasida muayyan miqsordagi sözlar borki, ularning şakli bilan ma'nosi örtasidagi boğliqlik şu til egalari uçun tuşunarsiz bölib qolgan, çunki sözning tarixan özgara borişi uning dastlabki şakl va ma'nosini xiralaştirib qöyadi, bunday söz strukturasini tildagi mavjud yasaliş qoliplari orqali izohlab bölmaydi. Etimologik tahlilning maqsadi muayyan sözning qaçon, qaysi tidda, qanday yasaliş qolipi böyiça, qaysi til materiali asosida qanday şakl va ma'noda paydo bölganini aniqlaşdir. Etimologik tahlilning asosiy metodi qiyosiytarixiy usul bölib, u fonetik qonuniyatlar, morfologik qoidalar, morfologik özgarişlarga tayanib iş köradi. Bunday tadqiqot natijalari til tizimi va strukturasidagi turli jarayonlarni hamda sözlarning etimologik ma'nolarini aniqlaşda, etimologik luğatlar tuzişda ahamiyatlidir. Muayyan til uçun özlaşma hisoblangan sözlar E.sini aniqlaş unçalik qiyin emas. Mas, hoz. özbek tilida qöllanayotgan «daftar», «piyola», «qalam» kabi sözlarning yunon tiliga mansubligi, öşa tildagi (dastlabki) ma'nosini aniqlaş uçun leksikografik izlaniş — tegişli tillar (arab, fors, yunon) luğatlarini soliştiriş kifoya qiladi. Biroq «juda qadimiy» ma'nosidagi «daqyonus (daqqiyunus)dan qolgan» iborasining E.sini aniqlaş uçun din tarixidan, Qur'oni karimdagi «Kahf surasi»dan, Rim imperiyasi tarixidan xabardor böliş kerak.

Söz E.sining ilmiy E., soxta E. va xalq E.si kabi turlari bor. Ilmiy etimologik tahlil til tarixiga, lahja va şevalarga murojaat qiliş, faktlarni turli yöllar bilan qiyoslaş orqali yuzaga keladi. Mas, piçoq sözining «bi» (tiğ) özagiga çak qöşimçasini yoki «biç» (kes, kesib taşla) fe'liga ak qöşimçasini qöşiş orqali, «kuy» sözining qadimiy turkiyça «kbg» (qöp ma'noli söz; bir ma'nosi — aşulada ovozning pastbalandligi) sözining «köy», «kuy» kabi şakl özgarişi va qisman ma'no özgarişi orqali paydo bölganligi ilmiy etimologik tahlillar bilan aniqlangan. Lisoniy birliklarni etimologik tahlil qilişda ular tarkibida tejamkorlik natijasida röy bergan özgarişlarga jiddiy e'tibor qaratiladi. Mas, hoz. kunda özbek tilida qöllanayotgan, payt ma'nosini bildiruvçi tunovgi — tunovkun — tunovin sözlari aslida 3 tarkibiy qismdan iborat bölib, «tun oğgan qun» şaklida qöllangan; bir qança şakl özgarişlaridan keyin mazkur qörinişlarga ega bölgan. Demak, «tunovin», «tunovgi» sözlari, mavjud luğatlardagidek ötgan kun, burnoği kun, keçadan oldingi kun ma'nolarini emas, balki keça, ya'ni tun oğgan kun (tun çappa bölgan kun) ma'nosini ifodalagan.

Soxta E. eskirgan yoki özlaşma sözning morfologik tuzilişi va boşqalar xususiyatini notöğri tuşuniş natijasida yuzaga keladigan izoh. Mas, «meditsina» sözini «madadi Sino» tarzida ajratib, Ibn Sino nomi bilan yoki «dorçin/dolçin» sözini «haqiqiy dori» birikmasi bilan boğlaş soxta E. bölib, aslida lot. tesIsta — «vraçlik mahorati davolaş» ma'nosini, forsça dorçin/dolçin esa «doruyi çin» — xitoy dorisi ma'nosini bildiradi. Xalq E.si muayyan söz ma'nosini aniq faktlarga asoslanmagan holda, faqat tovuş tomonining tasodifiy öxşaşligiga qarab, şuningdek, afsona va rivoyatlarga tayanib izoxlaşdan iborat.

Tillardagi sözlarning dastlabki kelib çiqiş ma'nosi etimologik luğatlarda beriladi. Ensiklopedik naşrlarda, jumladan, Özbekiston milliy ensiklopediyasida, odatda, boşqa tildan^ ötgan sözlargagina E. körsatiladi. Özbek tilşunosligiga bağişlangan bir qator tadqiqotlarda va ayrim sohalar böyiça tuzilgan luğatlarda etimologik izlanişlar mavjud bölsada, E. töla ma'nodagi fan sohasi sifatida şakllanib yetmagan. Prof. Ş.Rahmatullayevning keyingi yillardagi tadqiqot va luğatlari bu sohadagi dastlabki tajribalar hisoblanadi.

L<E..Pizani V., Etimologiya, per. sital., M., 1956; Sevortyan E.V., Etimologiçeskiy slovar tyurkskix yazmkov, T., 1—4, M., 1974—84; Rahmatullayev Ş., Özbektilining etimologik luğati, T., 2000.

Nemat Mahkamov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ЭТИМОЛОГИЯ (юн.— ҳақиқат; сўзнинг ҳақиқий маъноси ва ...логия) — 1) сўз ва морфемаларнинг келиб чиқишини ўрганувчи тилшунослик бўлими; 2) сўзнинг келиб чиқишини аниқлашга қаратилган тадқиқот усуллари мажмуи; 3) сўзнинг келиб чиқиши. 19-аср тилшунослигида «Э.» термини «грамматика» маъносида ҳам қўлланган.

Тилшунослик бўлими ҳисобланган Э.нинг асосий вазифаси қадимий манбаларни ҳамда тил луғат таркибининг шаклланиш жараёнини ва унинг дастлабки, қадимий ҳолатини тиклашдан иборат. Ҳар бир тил лексикасида муайян миқцордаги сўзлар борки, уларнинг шакли билан маъноси ўртасидаги боғлиқлик шу тил эгалари учун тушунарсиз бўлиб қолган, чунки сўзнинг тарихан ўзгара бориши унинг дастлабки шакл ва маъносини хиралаштириб қўяди, бундай сўз структурасини тилдаги мавжуд ясалиш қолиплари орқали изоҳлаб бўлмайди. Этимологик таҳлилнинг мақсади муайян сўзнинг қачон, қайси тидда, қандай ясалиш қолипи бўйича, қайси тил материали асосида қандай шакл ва маънода пайдо бўлганини аниқлашдир. Этимологик таҳлилнинг асосий методи қиёсийтарихий усул бўлиб, у фонетик қонуниятлар, морфологик қоидалар, морфологик ўзгаришларга таяниб иш кўради. Бундай тадқиқот натижалари тил тизими ва структурасидаги турли жараёнларни ҳамда сўзларнинг этимологик маъноларини аниқлашда, этимологик луғатлар тузишда аҳамиятлидир. Муайян тил учун ўзлашма ҳисобланган сўзлар Э.сини аниқлаш унчалик қийин эмас. Мас, ҳоз. ўзбек тилида қўлланаётган «дафтар», «пиёла», «қалам» каби сўзларнинг юнон тилига мансублиги, ўша тилдаги (дастлабки) маъносини аниқлаш учун лексикографик изланиш — тегишли тиллар (араб, форс, юнон) луғатларини солиштириш кифоя қилади. Бироқ «жуда қадимий» маъносидаги «дақёнус (даққиюнус)дан қолган» иборасининг Э.сини аниқлаш учун дин тарихидан, Қуръони каримдаги «Каҳф сураси»дан, Рим империяси тарихидан хабардор бўлиш керак.

Сўз Э.сининг илмий Э., сохта Э. ва халқ Э.си каби турлари бор. Илмий этимологик таҳлил тил тарихига, лаҳжа ва шеваларга мурожаат қилиш, фактларни турли йўллар билан қиёслаш орқали юзага келади. Мас, пичоқ сўзининг «би» (тиғ) ўзагига чак қўшимчасини ёки «бич» (кес, кесиб ташла) феълига ак қўшимчасини қўшиш орқали, «куй» сўзининг қадимий туркийча «кбг» (қўп маъноли сўз; бир маъноси — ашулада овознинг пастбаландлиги) сўзининг «кўй», «куй» каби шакл ўзгариши ва қисман маъно ўзгариши орқали пайдо бўлганлиги илмий этимологик таҳлиллар билан аниқланган. Лисоний бирликларни этимологик таҳлил қилишда улар таркибида тежамкорлик натижасида рўй берган ўзгаришларга жиддий эътибор қаратилади. Мас, ҳоз. кунда ўзбек тилида қўлланаётган, пайт маъносини билдирувчи туновги — туновкун — туновин сўзлари аслида 3 таркибий қисмдан иборат бўлиб, «тун оғган қун» шаклида қўлланган; бир қанча шакл ўзгаришларидан кейин мазкур қўринишларга эга бўлган. Демак, «туновин», «туновги» сўзлари, мавжуд луғатлардагидек ўтган кун, бурноғи кун, кечадан олдинги кун маъноларини эмас, балки кеча, яъни тун оғган кун (тун чаппа бўлган кун) маъносини ифодалаган.

Сохта Э. эскирган ёки ўзлашма сўзнинг морфологик тузилиши ва бошқалар хусусиятини нотўғри тушуниш натижасида юзага келадиган изоҳ. Мас, «медицина» сўзини «мадади Сино» тарзида ажратиб, Ибн Сино номи билан ёки «дорчин/долчин» сўзини «ҳақиқий дори» бирикмаси билан боғлаш сохта Э. бўлиб, аслида лот. тесИста — «врачлик маҳорати даволаш» маъносини, форсча дорчин/долчин эса «доруйи чин» — хитой дориси маъносини билдиради. Халқ Э.си муайян сўз маъносини аниқ фактларга асосланмаган ҳолда, фақат товуш томонининг тасодифий ўхшашлигига қараб, шунингдек, афсона ва ривоятларга таяниб изохлашдан иборат.

Тиллардаги сўзларнинг дастлабки келиб чиқиш маъноси этимологик луғатларда берилади. Энциклопедик нашрларда, жумладан, Ўзбекистон миллий энциклопедиясида, одатда, бошқа тилдан^ ўтган сўзларгагина Э. кўрсатилади. Ўзбек тилшунослигига бағишланган бир қатор тадқиқотларда ва айрим соҳалар бўйича тузилган луғатларда этимологик изланишлар мавжуд бўлсада, Э. тўла маънодаги фан соҳаси сифатида шаклланиб етмаган. Проф. Ш.Раҳматуллаевнинг кейинги йиллардаги тадқиқот ва луғатлари бу соҳадаги дастлабки тажрибалар ҳисобланади.

Л<Э..Пизани В., Этимология, пер. ситал., М., 1956; Севортян Э.В., Этимологический словарь тюркских язмков, Т., 1—4, М., 1974—84; Раҳматуллаев Ш., Ўзбектилининг этимологик луғати, Т., 2000.

Неьмат Маҳкамов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.