Etimologiya

Etimologiya (yunonça etymon — «haqiqat», «sözning asl ma'nosi» va logos — «ta'limot») — söz va morfemalarning kelib çiqişini örganadigan tilşunoslik bölimi. Atama uç ma'noda qöllanadi: tilşunoslikning şu sohasi; sözning qayerdan kelganini aniqlaşga xizmat qiladigan tadqiqot usullari majmui; va nihoyat, muayyan sözning kelib çiqişining özi (masalan, «bu sözning etimologiyasi»). Inglizça Vikipediyaga köra, etimologiya sözlarning tovuş va ma'no jihatidan vaqt davomida qanday özgarganini kuzatadi va tarixiy tilşunoslik, filologiya hamda semiotika bilan çambarças boğliq.12

Rusça Vikipediyaga köra, atama qadimgi yunon stoik faylasuflari davrasida paydo bölgan va Xrisipp nomi bilan boğlanadi. Sözlarning tabiati haqida Geraklit va Platon («Kratil» dialogi) ham fikr yuritgan. Antik davrda etimologiya grammatikaning bir qismi hisoblangan; Rim grammatisti Varron uni sözlar «nima uçun va qayerdan» paydo bölganini aniqlaydigan fan deb ta'riflagan. Örta asrlarda Isidor Sevilskiyning «Etimologiyalar» nomli qomusiy asari maşhur bölgan. ÖzME'ga köra, 19-asrgaça «etimologiya» termini ba'zan «grammatika» ma'nosida ham işlatilgan.

ÖzME'ga köra, etimologiyaning asosiy vazifasi til luğat tarkibining şakllaniş jarayonini va uning eng qadimgi holatini tiklaşdir. Har bir tilda şakli bilan ma'nosi örtasidagi boğliqlik şu tilda sözlaşuvçilar uçun xiralaşib qolgan sözlar bor: tarixiy özgarişlar ularning dastlabki qiyofasini yaşirgan va bunday sözlarni hozirgi söz yasaliş qoliplari bilan izohlab bölmaydi. Etimologik tahlil sözning qaçon, qaysi tilda, qaysi qolip va material asosida, qanday şakl hamda ma'noda paydo bölganini aniqlaşga intiladi.

Asosiy usul — qiyosiy-tarixiy metod; u tovuş qonuniyatlari va morfologik özgarişlarga tayanadi. Inglizça Vikipediyaga köra, uzoq yozma tarixga ega tillarda olimlar eski matnlardan foydalanadi, yozma manbalar yetişmagan joyda esa qarindoş tillarni soliştirib, ularning umumiy bobotili va söz boyligini qayta tiklaydi. Şu yöl bilan Yevropa tillaridagi köp sözlarning ildizi hind-yevropa tillari oilasigaça kuzatiladi.

ÖzME'ga köra, özlaşma sözlarning manbaini aniqlaş odatda nisbatan oson: tegişli tillar — [[Arab tili|arab]], [[Fors tili|fors]] yoki [[Yunon tili|yunon]] luğatlarini soliştiriş yetarli. Lekin ayrim iboralarning, masalan «juda qadimiy» ma'nosidagi «daqyonusdan qolgan» birikmasining kelib çiqişini anglaş uçun din va Rim imperiyasi tarixidan xabardor böliş kerak.

Ilmiy etimologiya til tarixi, şevalar materiali va faktlarni har tomonlama qiyoslaşga asoslanadi. ÖzME misol tariqasida «piçoq» sözining qadimiy «biç-» (kes-) fe'li bilan boğliqligini va «tunovgi», «tunovin» sözlarining aslida «tun oğgan kun» birikmasidan qisqarib, «keça» ma'nosini anglatganini keltiradi. Bunday tahlilda sözlar talaffuzidagi tejamkorlik tufayli yuz bergan qisqarişlarga alohida e'tibor beriladi.

Soxta etimologiya eskirgan yoki özlaşma sözning tuzilişini notöğri tuşuniş natijasida paydo böladi. ÖzME'ga köra, «meditsina» sözini «madadi Sino» deb Ibn Sino nomiga boğlaş şunday xato izohdir, aslida u lotinça «vraçlik, davolaş san'ati» ma'nosidagi sözdan kelgan. Xalq etimologiyasi esa söz ma'nosini faqat tasodifiy tovuş öxşaşligi, afsona yoki rivoyatga tayanib tuşuntiradi.

Sözlarning kelib çiqişi etimologik luğatlarda beriladi; qomusiy naşrlarda odatda faqat boşqa tildan kirgan sözlarning manbai körsatiladi. ÖzME'ga köra, özbek tilşunosligida etimologik izlanişlar mavjud bölsa-da, u töla ma'nodagi fan sohasi sifatida hali şakllanib ulgurmagan. Bu yöldagi muhim qadamlar qatorida Ş. Rahmatullayevning tadqiqotlari, jumladan 2000-yilda çiqqan «Özbek tilining etimologik luğati» tilga olinadi. Turkiy tillar böyiça E. V. Sevortyanning tört jildli etimologik luğati ham keng qöllanadi.