Falaj

Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 21–22-b. — ziyouz.com

Matn sifati past bölişi mumkin. Bu maqola PDF'dagi buzuq belgilar bilan olingan (işonç 85%): ayrim söz va raqamlar xato bölişi mumkin — iqtibos keltirişdan oldin asl matn bilan solişting.

Falaj (arab.), şol — ixtiyoriy harakatlar qiliş qobiliyatining yöqolişi; nerv sistemasining organik va funksional zararlanişi natijasida röy beradi. F.ga qon aylanişining buzilişi, boş va orqa miyaning yalliğlanişi yoki şikastlanişi, nerv sistemasining ösmalari va h.k. sabab böladi. Muskullar yalliğlanib, suyakböğim apparati şikastlanganda harakatlarning mexanik tarzda çeklanişini ularning F.dagi buzilişdan farqlaş lozim.

A'zoning qaysi qismi zararlanganiga qarab periferik (suyet) F. va markaziy F. farq qilinadi. Markaziy F.da zararlangan qölning bukilişini va zararlangan oyoqning yozilişini ma'lum vaziyatda tutib turadigan muskullar tortişib qoladi. Periferik nerv sistemasi kasalligi (yalliğlaniş, şikastlaniş, qörğoşin, margimuşdan zaharlaniş) natijasida yuzaga kelgan falaj periferik F. deb ataladi. Unda muskullar ingiçkalaşib tarangligi susayadi va zaiflaşadi, qöloyoq osilib qoladi, böğimlar böşaşadi. Bunday F. bola yoşligida, mas, poliomiyelitda röy bersa, kasal qöl yoki oyoq ösmaydi. Ötkazib yuborilgan F.da böğimlarning harakatlanişi qiyinlaşadi, u qöloyoqning notöğri holatda bölişiga olib boradi, bu esa köpinça harakatlanişni F.dagidan ham battarroq oğirlaştirib qöyadi.

Kallamiya nervlari kasalligida (yalliğlanganda, şikastlanganda kalla suyagi içiga, miyaga qon quyilganda) yuz muskullari falaji röy berişi mumkin. Mac, köz soqqasi muskullari F.ida bemor köziga narsalar ikkita bölib körinadi, yuz nervi nevritida yuzning tegişli yarmida mimika muskullarining harakati yöqoladi, til osti nervi zararlanganda til muskuli falaji kelib çiqadi, bemor gapiriş va ovqatlanişta qiynaladi. F. bölgan bemorga vraç nazorati ostida davo qilinadi. Bunda, asosan, qon aylaniş a'zolari hamda markaziy yoki periferik nerv sistemasi kasalliklari davolaniladi. F. yoki parez (çala F.) tufayli öz funksiyasini yöqotgan qöl yoki oyoq töğri bukilibyoziladigan, tirsak va tizza böğimi, barmoklar, oyoq panjasi bir oz bukiladigan, kaft oldibilak böğimi yoziladigan holga keltiriladi. Qöloyoqning töğri holatda bölişini saklaş uçun yumşoq bolişça (paxtani qattiq qilib örab ustidan mato b-n tikib qöyiladi) yoki plastik materialdan qilingan şina işlatiladi. Biroq kasal qöloyoq harakatsiz qolmasligi lozim. Şu sababli birinçi kundan boşlab yengilroq gimnastika qilinib, kasal qöl yoki oyoq böğimlari galmagaldan bukibyoziladi, buni bemorning özi bajarişi mumkin. Maşklar ham harakatning tiklanişiga yordam beradi, bunda bemor bir vaqtda ham soğlom, ham kasal qöloyoğini harakat qildirişga urinişi, qöloyokda qarakat paydo bölsa, uni kuçaytira borişi kerak. Bemor kun sayin juda bölmasa 1—2 sm oşiqroq yurişga harakat qiliDiH, muskullar kuçaya borişi b-n qölga oğir kelmaydigan maşklar (rezina lenta, espander, rezina koptok yordamida) bajarişi lozim. Yuklama (nagruzka)ni bosqiçmabosqiç kuçaytira boriş yaxşi natija beradi, zör keladigan maşqlarga şoşib ötiş yaramaydi, aks holda harakatlarning tiklanişi töxtab qoladi.

Maşklar tartibini davo fizkulturasini ötkazuvçi mutaxassis tuzadi. Kuçsiz qöloyoqdagi qarakatlarni osonlaştiriş uçun ortopedik apparatlar işlatiladi. Davo F.ga sabab bölgan asosiy kasallikka qarab olib boriladi, davolaş badan tarbiyasi, massaj, doridarmon va b. fizioterapevtik muolajalar buyuriladi.

F. va parezlarning oldini oliş, asosan, ularning rivojlanişi va asorat qoldirişiga sabab böladigan kasalliklarni bartaraf etişdan iborat. Bolalarni poliomiyelitga qarşi emlaş, ayniqsa, katta ahamiyatga ega (q. Emlaş).

Q.: Emlaş

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ФАЛАЖ (араб.), шол — ихтиёрий ҳаракатлар қилиш қобилиятининг йўқолиши; нерв системасининг органик ва функционал зарарланиши натижасида рўй беради. Ф.га қон айланишининг бузилиши, бош ва орқа миянинг яллиғланиши ёки шикастланиши, нерв системасининг ўсмалари ва ҳ.к. сабаб бўлади. Мускуллар яллиғланиб, суякбўғим аппарати шикастланганда ҳаракатларнинг механик тарзда чекланишини уларнинг Ф.даги бузилишдан фарқлаш лозим.

Аъзонинг қайси қисми зарарланганига қараб периферик (сует) Ф. ва марказий Ф. фарқ қилинади. Марказий Ф.да зарарланган қўлнинг букилишини ва зарарланган оёқнинг ёзилишини маълум вазиятда тутиб турадиган мускуллар тортишиб қолади. Периферик нерв системаси касаллиги (яллиғланиш, шикастланиш, қўрғошин, маргимушдан заҳарланиш) натижасида юзага келган фалаж периферик Ф. деб аталади. Унда мускуллар ингичкалашиб таранглиги сусаяди ва заифлашади, қўлоёқ осилиб қолади, бўғимлар бўшашади. Бундай Ф. бола ёшлигида, мас, полиомиелитда рўй берса, касал қўл ёки оёқ ўсмайди. Ўтказиб юборилган Ф.да бўғимларнинг ҳаракатланиши қийинлашади, у қўлоёқнинг нотўғри ҳолатда бўлишига олиб боради, бу эса кўпинча ҳаракатланишни Ф.дагидан ҳам баттарроқ оғирлаштириб қўяди.

Калламия нервлари касаллигида (яллиғланганда, шикастланганда калла суяги ичига, мияга қон қуйилганда) юз мускуллари фалажи рўй бериши мумкин. Mac, кўз соққаси мускуллари Ф.ида бемор кўзига нарсалар иккита бўлиб кўринади, юз нерви невритида юзнинг тегишли ярмида мимика мускулларининг ҳаракати йўқолади, тил ости нерви зарарланганда тил мускули фалажи келиб чиқади, бемор гапириш ва овқатланишта қийналади. Ф. бўлган беморга врач назорати остида даво қилинади. Бунда, асосан, қон айланиш аъзолари ҳамда марказий ёки периферик нерв системаси касалликлари даволанилади. Ф. ёки парез (чала Ф.) туфайли ўз функциясини йўқотган қўл ёки оёқ тўғри букилибёзиладиган, тирсак ва тизза бўғими, бармоклар, оёқ панжаси бир оз букиладиган, кафт олдибилак бўғими ёзиладиган ҳолга келтирилади. Қўлоёқнинг тўғри ҳолатда бўлишини саклаш учун юмшоқ болишча (пахтани қаттиқ қилиб ўраб устидан мато б-н тикиб қўйилади) ёки пластик материалдан қилинган шина ишлатилади. Бироқ касал қўлоёқ ҳаракатсиз қолмаслиги лозим. Шу сабабли биринчи кундан бошлаб енгилроқ гимнастика қилиниб, касал қўл ёки оёқ бўғимлари галмагалдан букибёзилади, буни беморнинг ўзи бажариши мумкин. Машклар ҳам ҳаракатнинг тикланишига ёрдам беради, бунда бемор бир вақтда ҳам соғлом, ҳам касал қўлоёғини ҳаракат қилдиришга уриниши, қўлоёкда қаракат пайдо бўлса, уни кучайтира бориши керак. Бемор кун сайин жуда бўлмаса 1—2 см ошиқроқ юришга ҳаракат қилиDiH, мускуллар кучая бориши б-н қўлга оғир келмайдиган машклар (резина лента, эспандер, резина копток ёрдамида) бажариши лозим. Юклама (нагрузка)ни босқичмабосқич кучайтира бориш яхши натижа беради, зўр келадиган машқларга шошиб ўтиш ярамайди, акс ҳолда ҳаракатларнинг тикланиши тўхтаб қолади.

Машклар тартибини даво физкультурасини ўтказувчи мутахассис тузади. Кучсиз қўлоёқдаги қаракатларни осонлаштириш учун ортопедик аппаратлар ишлатилади. Даво Ф.га сабаб бўлган асосий касалликка қараб олиб борилади, даволаш бадан тарбияси, массаж, доридармон ва б. физиотерапевтик муолажалар буюрилади.

Ф. ва парезларнинг олдини олиш, асосан, уларнинг ривожланиши ва асорат қолдиришига сабаб бўладиган касалликларни бартараф этишдан иборат. Болаларни полиомиелитга қарши эмлаш, айниқса, катта аҳамиятга эга (қ. Эмлаш).

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.