Familiya
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 31–32-b. — ziyouz.com
Familiya (lot. familia — oila) — 1) Qad. Rimda qonqarindoşlar b-n birga qullarni ham öz içiga olgan oilaning xöjalikhuquqiy munosabatlarini özida mujassamlaştirgan nomi; 2) bola tuğilganda, farzandlikka olinganda, oldingi F. özgartirilganda, nikohdan ötganda qabul qilinadigan va nasldan naslga ötadigan oilaviy nom. Odatda, şaxs otlariga qöşilib kelib, şu şaxsning naslini bildiradi. Ilk F.lar şaxs tuğilgan yoki uning «nasliy merosi» joylaşgan joy nomiga nisbatan beriş orqali yasalgan. Ğarbiy Yevropada F. qöllaş 15-a.dan odat tusiga kirdi va, asosan, yuqori tabaqa orasida tarqaldi. Özbeklarda ötmişda hoz. ma'nodagi F. bölgan emas. Lekin F. va otaning nomini bildiriş uçun qöllangan vositalar qadimdan mavjud edi. 6—7-a.lardan ota ismidan keyin «öğli», «qizi» sözlarini keltiriş orqali (mas, Bayna Sangnun öğli), keyinroq ayni vaqtda arablar ta'sirida «ibn» (öğli) (mas, Ahmad ibn Muhammad), «bint» (qizi) kabi arabça sözlar yordamida nomlaşlar bölgan. 20-a.ning 20—30-y.larida özbeklarning F.lari, asosan, Ahmad Fozil öğli, Xakima Fozil qizi tarzida yuritilgan. Şuningdek, bu davrda ziyolilar orasida qisman «zoda» (Hamza Hakimzoda, Turğun Şarifzoda), «iy», «viy», «iya», «viya» (Abdulla Qodiriy, Abdulla Alaviy, Mirzakalon Ismoiliy, Muzayyana Alaviya) qöşimçalari orqali ismF., taxalluslar yasaş ham odat bölgan; ba'zida qöşimçalarsiz ham quyidagi şaklda atalgan: Parda Tursun, Sulton Jöra, Ilyos Muslim. 30-y.larning örtasi va 40-y.lardan ov, (ova), yev (yeva) qöşimçalari yordamida hosil qilingan F.lar özbeklarda muayyan tartibga aylanib, keyinroq qat'iy qoida qilib olindi. Mustaqillik davrigaça F. yasaşning şundan boşqa barça milliymahalliy şakllarini rasmiy ravişda yoziş man qilingan edi. Bu qoidaga Fuqarolik holati dalolatnomalarini qayd etiş idoralari, pasport bölimlarida qat'iy amal qilib kelindi. Mustaqillik kişilarga F. va ota ismini, ularning şaklini erkin tanlaş huquqini ham berdi. Özbekiston Respublikasining amaldagi qonunlariga köra, har bir fuqaro öz F. siga ega bölişi zarur. Bunday zaruriyat fuqaroni jamiyatning boşka a'zolaridan ajratib turişda, unga tegişli huquq va majburiyatlarni belgilaşda va uni huquq subyekti sifatida tan olişda muhim ahamiyatga ega. Fuqaroning F.si u tuğilgan paytda tuğilganlik holatini qayd etiş guvohnomasida rasmiylaştiriladi va ota yoki ona tomonidan yoki ularning kelişuviga köra tanlanadi. Özbekiston Respublikasi Oila kodeksining 69moddasiga muvofiq, bola ism, ota ism va F. oliş huquqiga ega. Fukaroning F.si uning hayoti davomida özgartirilişi ham mumkin. Bola 10 yoşga tölgunça uning F.si otaona tomonidan bolaning roziligi b-n özgartirilsa, 16 yoşga tölgan fuqaro otaonasining roziligi b-n öz F.sini özgartiradi. 18 yoşga tölgan fuqaro esa, töla muomala layoqatiga ega bölgaç, heç kimning roziligisiz F.sini uzgartirişga haqli. Nikohdan ötiş paytida er yoki xotin uz F.sini özgartirişi mumkin. F. özgartirilayotganda qonun hujjatlarida közda tutilgan talablarga amal qiliş zarur. Fuqaroning F.si uning şaxsiy nomulkiy huquqi bölib fuqarolik va oila qonunçiligi tomonidan muhofaza etiladi. Özbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1999 yil 12 apr. 171sonli qarori b-n tasdiklangan «Fuqarolik holati dalolatnomalarini qayd etiş» qoidalarida F.ni belgilaş va uzgartiriş tartibi belgilangan.
Ad.: Begmatov E.A., Özbek ismlari, T., 1998.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ФАМИЛИЯ (лот. familia — оила) — 1) Қад. Римда қонқариндошлар б-н бирга қулларни ҳам ўз ичига олган оиланинг хўжаликҳуқуқий муносабатларини ўзида мужассамлаштирган номи; 2) бола туғилганда, фарзандликка олинганда, олдинги Ф. ўзгартирилганда, никоҳдан ўтганда қабул қилинадиган ва наслдан наслга ўтадиган оилавий ном. Одатда, шахс отларига қўшилиб келиб, шу шахснинг наслини билдиради. Илк Ф.лар шахс туғилган ёки унинг «наслий мероси» жойлашган жой номига нисбатан бериш орқали ясалган. Ғарбий Европада Ф. қўллаш 15-а.дан одат тусига кирди ва, асосан, юқори табақа орасида тарқалди. Ўзбекларда ўтмишда ҳоз. маънодаги Ф. бўлган эмас. Лекин Ф. ва отанинг номини билдириш учун қўлланган воситалар қадимдан мавжуд эди. 6—7-а.лардан ота исмидан кейин «ўғли», «қизи» сўзларини келтириш орқали (мас, Байна Сангнун ўғли), кейинроқ айни вақтда араблар таъсирида «ибн» (ўғли) (мас, Аҳмад ибн Муҳаммад), «бинт» (қизи) каби арабча сўзлар ёрдамида номлашлар бўлган. 20-а.нинг 20—30-й.ларида ўзбекларнинг Ф.лари, асосан, Аҳмад Фозил ўғли, Хакима Фозил қизи тарзида юритилган. Шунингдек, бу даврда зиёлилар орасида қисман «зода» (Ҳамза Ҳакимзода, Турғун Шарифзода), «ий», «вий», «ия», «вия» (Абдулла Қодирий, Абдулла Алавий, Мирзакалон Исмоилий, Музайяна Алавия) қўшимчалари орқали исмФ., тахаллуслар ясаш ҳам одат бўлган; баъзида қўшимчаларсиз ҳам қуйидаги шаклда аталган: Парда Турсун, Султон Жўра, Илёс Муслим. 30-й.ларнинг ўртаси ва 40-й.лардан ов, (ова), ев (ева) қўшимчалари ёрдамида ҳосил қилинган Ф.лар ўзбекларда муайян тартибга айланиб, кейинроқ қатъий қоида қилиб олинди. Мустақиллик давригача Ф. ясашнинг шундан бошқа барча миллиймаҳаллий шаклларини расмий равишда ёзиш ман қилинган эди. Бу қоидага Фуқаролик ҳолати далолатномаларини қайд этиш идоралари, паспорт бўлимларида қатъий амал қилиб келинди. Мустақиллик кишиларга Ф. ва ота исмини, уларнинг шаклини эркин танлаш ҳуқуқини ҳам берди. Ўзбекистон Республикасининг амалдаги қонунларига кўра, ҳар бир фуқаро ўз Ф. сига эга бўлиши зарур. Бундай зарурият фуқарони жамиятнинг бошка аъзоларидан ажратиб туришда, унга тегишли ҳуқуқ ва мажбуриятларни белгилашда ва уни ҳуқуқ субъекти сифатида тан олишда муҳим аҳамиятга эга. Фуқаронинг Ф.си у туғилган пайтда туғилганлик ҳолатини қайд этиш гувоҳномасида расмийлаштирилади ва ота ёки она томонидан ёки уларнинг келишувига кўра танланади. Ўзбекистон Республикаси Оила кодексининг 69моддасига мувофиқ, бола исм, ота исм ва Ф. олиш ҳуқуқига эга. Фукаронинг Ф.си унинг ҳаёти давомида ўзгартирилиши ҳам мумкин. Бола 10 ёшга тўлгунча унинг Ф.си отаона томонидан боланинг розилиги б-н ўзгартирилса, 16 ёшга тўлган фуқаро отаонасининг розилиги б-н ўз Ф.сини ўзгартиради. 18 ёшга тўлган фуқаро эса, тўла муомала лаёқатига эга бўлгач, ҳеч кимнинг розилигисиз Ф.сини узгартиришга ҳақли. Никоҳдан ўтиш пайтида эр ёки хотин уз Ф.сини ўзгартириши мумкин. Ф. ўзгартирилаётганда қонун ҳужжатларида кўзда тутилган талабларга амал қилиш зарур. Фуқаронинг Ф.си унинг шахсий номулкий ҳуқуқи бўлиб фуқаролик ва оила қонунчилиги томонидан муҳофаза этилади. Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 1999 йил 12 апр. 171сонли қарори б-н тасдикланган «Фуқаролик ҳолати далолатномаларини қайд этиш» қоидаларида Ф.ни белгилаш ва узгартириш тартиби белгиланган.
Ад.: Бегматов Э.А., Ўзбек исмлари, Т., 1998.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.