Familiya

Familiya (lotinça familia — «oila») — kişining ismiga qöşilib yuradigan va avloddan avlodga ötadigan oilaviy nom. U odamning ma'lum bir oilaga yoki umumiy ajdoddan tarqalgan nasl-nasabga mansubligini bildiradi. ÖzME'ga köra, familiya bola tuğilganda yoki farzandlikka olinganda beriladi, nikohdan ötganda yoki oldingi familiya özgartirilganda yangidan qabul qilinişi ham mumkin.1

Söz Lotin tilidan olingan. ÖzME'ga köra, Qadimgi Rimda «familia» deganda qon-qarindoşlar bilan birga qullarni ham öz içiga olgan xonadon va uning xöjalik-huquqiy birligi tuşunilgan. Rusça Vikipediyaga köra, dastlab bu söz bir xöjayinga tegişli qullar jamini anglatgan, keyinroq xöjayin oilasi va qullarini, söngra oila boşliği, uning qon-qarindoşlari va kuyov-kelinlarini birga ifodalagan. Rus tilida bu söz «ismga qöşiladigan meros oilaviy nom» ma'nosini faqat 19-asrga kelib olgan.

Rusça Vikipediyaga köra, hozirgi ma'nodagi familiyalar nisbatan keç paydo bölgan va iqtisodiy aloqalarning kengayişi hamda meros masalalarini tartibga soliş zarurati bilan boğliq. Ular ilk bor 10—11-asrlarda Şimoliy Italiyaning rivojlangan hududlarida yuzaga kelgan, keyin Fransiyaga tarqalgan; Angliyada bu jarayon 1066-yildagi norman istilosidan söng boşlanib, 15-asrgaça davom etgan. ÖzME'ga köra, Ğarbiy Yevropada familiya işlatiş 15-asrdan odatga aylangan va dastlab asosan yuqori tabaqa orasida tarqalgan. Ilk familiyalar köpinça kişi tuğilgan yoki uning mulki joylaşgan joy nomidan yasalgan.

Turli xalqlarda familiya tuzilişi farq qiladi. Rusça Vikipediyaga köra, rus va boşqa ayrim slavyan tillarida, şuningdek litva va latiş tillarida ayollar familiyasi erkaklarnikidan şaklan farqlanadi, Islandiyada esa familiya umuman yöq: uning örnini ota ismidan yasalgan va «öğli» yoki «qizi» ma'nosini beruvçi qöşimçali nom bosadi.

ÖzME'ga köra, özbeklarda ötmişda hozirgi ma'nodagi familiya bölmagan, ammo kişining otasi va nasabini körsatuvçi vositalar qadimdan mavjud edi. 6—7-asrlardan ota ismiga «öğli» yoki «qizi» sözini qöşib ataş qöllangan; keyinroq arablar ta'sirida «ibn» va «bint» sözlari ham işlatila boşlagan (masalan, Ahmad ibn Muhammad).

20-asrning 20—30-yillarida familiyalar asosan «Ahmad Fozil öğli», «Xakima Fozil qizi» tarzida yuritilgan. Ziyolilar orasida «-zoda», «-iy», «-viy», «-iya», «-viya» qöşimçalari bilan yasalgan nomlar ham keng tarqalgan: Hamza Hakimzoda Niyoziy, Abdulla Qodiriy, Abdulla Alaviy kabi. Ba'zan qöşimçasiz şakllar — Parda Tursun, Sulton Jöra, Ilyos Muslim — ham uçragan. ÖzME'ga köra, 1930-yillarning örtalaridan «-ov (-ova)» va «-yev (-yeva)» qöşimçali familiyalar odat tusiga kirgan va keyinçalik qat'iy qoidaga aylangan; boşqa milliy şakllarni rasmiy hujjatlarga yoziş taqiqlangan. Rusça Vikipediya qöşni Ozarbayjonda ham sovet davrida xuddi şunday hodisa kuzatilganini, mustaqillikdan söng esa asl şakllarga qaytiş boşlanganini qayd etadi.

ÖzME'ga köra, mustaqillik fuqarolarga familiya va ota ismini, ularning şaklini erkin tanlaş huquqini bergan. Özbekiston qonunlariga köra, har bir fuqaroning familiyasi bölişi kerak: bu uni boşqalardan ajratiş, huquq va majburiyatlarini belgilaş uçun zarur. Bolaning familiyasi tuğilganlik guvohnomasida qayd etiladi va ota-onaning kelişuviga köra tanlanadi; Oila kodeksining 69-moddasi bolaning ism, ota ismi va familiya oliş huquqini mustahkamlaydi.

Familiya inson hayoti davomida özgarişi mumkin. Ensiklopediyaga köra, bolaning familiyasini ota-ona özgartirganda ma'lum yoşdan boşlab bolaning özining roziligi ham talab qilinadi, 16 yoşga tölgan fuqaro buni ota-onasining roziligi bilan, 18 yoşdan esa heç kimning roziligisiz qila oladi; nikohdan ötayotgan er yoki xotin ham öz familiyasini özgartirişi mumkin. Familiya şaxsiy nomulkiy huquq sifatida fuqarolik va oila qonunçiligi bilan himoyalanadi, uni belgilaş va özgartiriş tartibi Vazirlar Mahkamasining 1999-yil 12-apreldagi 171-son qarori bilan tasdiqlangan qoidalarda belgilangan.