Rus tili

Rus tili (rusça: russkiy yazik) — hindevropa tillari oilasining slavyan tillari şoxobçasidagi şarqiy slavyan guruhiga kiruvçi til, rus xalqining milliy tili. U dunyoda eng keng tarqalgan tillardan biri va Birlaşgan Millatlar Taşkilotining oltita rasmiy tilidan biridir.

Rus tili ukrain va belorus tillari bilan birga şarqiy slavyan guruhini taşkil etadi. Ingliz tilidagi Vikipediyada bu guruhga rusin tili ham kiritilgan. Ukraina şarqida va Belarusda bu tillar ba'zan aralaş qöllanadi, natijada surjik (Ukrainada) va trasyanka (Belarusda) kabi aralaş körinişlar paydo bölgan.

Rus tili lahja va şevalari ikki guruhga bölinadi: şimoliy velikorus (“o” lovçi) va janubiy velikorus (“a” lovçi). Örta rus şevalari ikkala guruh xususiyatlarini özida aks ettiradi; ular hozirgi adabiy tilning asosi bölgan.

SSSR davrida rus tili millatlararo aloqa vositasi bölgan. Hozir u Rossiyada davlat tili, Belarusda ikkinçi davlat tili, Qozoğiston va Qirğizistonda rasmiy tillardan biri sifatida qöllanadi.

Sözlaşuvçilar soni haqidagi ma'lumotlar manbalarga qarab farq qiladi. Özbekça Vikipediyada ötgan asrning 80-yillaridagi ma'lumotlarga köra 250 million kişi, şundan Rossiya va MDHda 185 million kişi körsatilgan. Rusça Vikipediyaga köra, 2026-yilda dunyoda 210 million kişi rus tilida gaplaşadi; 2022-yil hisobi böyiça jami 258,2 million, ona tili sifatida 154 million kişi. Rossiyada 2010-yilgi röyxat böyiça 137,5 million kişi rus tilini bilgan. Ona tili böyiça rus tili dunyoda yettinçi, umumiy soni böyiça öninçi-ön birinçi örinlarda turadi; ayrim hisoblarda 2022-yilda sakkizinçi örin körsatilgan. Şuningdek, u Yevropada eng köp tarqalgan til va eng köp tarqalgan slavyan tilidir.

Özbekistonda rus tilini biluvçilar soni 3,6 million (2005) dan 11,8 million (2009—2012) gaça baholanadi. Rus tili dunyodagi 100 dan ortiq mamlakatda öqitiladi.

Hozirgi rus alifbosi kirill yozuviga asoslangan. Kirill yozuvida bitilgan eng qadimgi yodgorliklar 11-asrga oid.

Rusça Vikipediyada rus tili tarixida uç davr ajratiladi: qadimgi rus davri (6–14-asrlar; rus, belorus va ukrain tillari uçun umumiy), eski rus yoki eski velikorus davri (14–17-asrlar) va milliy rus tili davri (17-asr örtalaridan).

Özbekça Vikipediyaga köra, eng qadimgi rus adabiy tili Kiyev Rusida şakllangan. 14–15-asrlarda u uç tilga — velikorus (rus), ukrain va belorus tillariga bölingan. 16–17-asrlarda Moskvada koyne şakllanib, namunali tilga aylangan. Adabiy tilni tartibga solişda M. V. Lomonosovning xizmati bölgan; umummilliy adabiy til me'yorlari A. S. Puşkin ijodida mustahkamlangan. Inglizça manbaga köra, zamonaviy adabiy til 18-asr boşida Pyotr I islohotlari davrida şakllanib, Moskva şevasi asosida rivojlangan.

Rus tili flektiv-sintetik til: unda uçta grammatik jins, otlarning uç turlanişi, fe'llarning ikki tuslanişi bor; kömakçilar predlog körinişida bölib, boğlanadigan söz oldidan keladi. Rusça Vikipediyaga köra, undagi undoş fonemalar 37 ta, unli fonemalar 5 yoki 6 ta; urğusiz unlilar susayadi, urğu dinamik va köçma. Söz tartibi nisbatan erkin. Luğat tarkibi asosan öz sözlardan iborat; erta özlaşmalar orasida çerkov slavyan, grek va turkiy sözlar, 18-asrdan golland, nemis va fransuz, 20-asrdan ingliz özlaşmalari köp.