Asrga tatigulik kun

„Asrga tatigulik kun“ — Çingiz Aytmatovning ilk romani. Asar 1980-yilda „Noviy mir“ jurnalida rus tilida naşr etilgan va dunyoning köplab tillariga tarjima qilingan.

Rus tilidagi nomi — «I dolşe veka dlitsya den». Ingliz tilidagi maqolaga köra, muallif 1990-yilda yozgan kiriş sözida asarning dastlabki nomi „Obruç“ (rus. «Obruç») bölganini, uni senzura rad etganini aytgan. Hozirgi nom Boris Pasternakning 1959-yilgi „Yagona kunlar“ şe'ridan olingan. Bu nom ham haddan taşqari murakkab deb tanqid qilingan, kitob şakldagi dastlabki naşr esa „Roman-gazeta“da senzuradan ötgan holda „Buranniy yarim bekat“ nomi bilan çiqqan. Rus tilidagi maqolaga köra, 1990-yilda „Znamya“ jurnalida „Çingizxonning oq bulutu“ nomli „romanga qöşimça qissa“ çiqqan va keyin romanga kiritilgan. Buranniy yarim bekatning prototipi — Baykonur kosmodromi yaqinidagi Toretam temir yöl bekati.

Voqealar temir yölçi Edigeyning marhum dösti Kazangapni Ona-Bayt qabristoniga dafn etişga urinişi atrofida rivojlanadi. Yöl davomida Edigey Sari-Özak çöllaridagi hayotini xalq oğzaki ijodidan parçalar bilan birga hikoya qiladi. Edigey Ikkinçi jahon uruşida qatnaşgan, undan oldin Orol dengizida baliqçi bölgan. Kazangap unga tuyasi Karanarni sovğa qiladi.

Asardagi muhim çiziqlardan biri öqituvçi Abutolib taqdiri. U nemislar asirligidan qoçib, Yugoslaviya partizanlari bilan jang qilgan, ammo Sovet Ittifoqiga qaytgaç, asirlik tamğasidan qutulolmagan. U öz xotiralarini bolalariga qoldiriş uçun yozadi, bu aniqlanib, u aksilinqilobiy deb topiladi va olib ketiladi. Keyinçalik u „reabilitatsiya qilingan“ deb e'lon qilinadi. Ingliz tilidagi maqolaga köra, u özini poyezd ostiga taşlagan (rus tilidagi maqolada ham şunday).

Oxirida dafn marosimi qatnaşçilari qabristonga simli tösiq tufayli yetolmaydi. Ularni nazorat punktida lavozimdagi harbiy töxtatadi. Şundan söng ular Kazangapni Sarozekdagi jar yoniga dafn etadilar.

Ikkinçi syujet çiziğida amerikalik va sovet kosmonavti yerdan taşqari hayot şakli bilan aloqa qilib, „Örmon bağri“ sayyorasiga sayohat qiladi. Romanda manqurtlar haqidagi rivoyat ham muhim örin tutadi: unda jujanlar asirlarning xotirasini yöq qilib, ularni qulga aylantiradi; Nayman-Ana öğli manqurt tomonidan öldiriladi.

Özbek tilida roman sönggi marta Asil Raşidov tarjimasida 2018-yilda Yoşlar naşriyot uyida 10 000 nusxada, qattiq muqovada çiqqan. Rus tilidagi naşrlardan: Sankt-Peterburg, „Azbuka-klassika“, 2004; Bişkek, Qirğiz Sovet Ensiklopediyasi boş tahririyati, 1991.

Rossiya Ta'lim va fan vazirligi 2013-yilda romanni „Maktab öquvçilari uçun 100 kitob“ röyxatiga kiritgan. 1990-yilda Xodjakuli Narliyev rejissyorligida „Manqurt“ filmi, 2004-yilda Bakit Karagulov rejissyorligida „Onaning manqurt uçun nolasi“ filmi suratga olingan. Roman asosida bir qança teatr sahna asarlari ham qöyilgan.