Ilmiy fantastika

Ilmiy fantastika — ilğor fan-texnika mavzusiga bağişlangan badiiy adabiyot janri. Ingliz tilida u «science fiction», qisqaça «sci-fi» yoki «SF» deb ataladi.

Özbekça Vikipediyaga köra, ilmiy fantastika oddiy fantastikadan tasvirlanayotgan olamdagi hodisalarning ilmiy asoslanişi bilan farq qiladi. Bunday asarlarda mavjud ilmiy postulat va qonunlar buzilmaydi, ya'ni sehr aralaşmaydi. Ba'zan kelajakda aniqlanişi mumkin bölgan tezislarga ham suyaniladi: yoruğlik tezligidan tezroq parvoz, vaqt sayohati, özga sayyoraliklar va hokazo.

Janrning aniq ta'rifi mualliflar, tanqidçilar va tadqiqotçilar orasida uzoq vaqtdan beri munozarali. Rus Vikipediyasida ta'kidlanişiça, barça tadqiqotçilar rozi böladigan ta'rif yöq. Köpçilik tanqidçilar ilmiy fantastikani fan sohasidagi biror farazga (yangi ixtiro, tabiatning yangi qonunlari, ba'zan jamiyatning yangi modellari) asoslangan adabiyot deb hisoblaydi.

Bir qança mualliflar quyidagiça ta'riflagan:

• Ayzek Azimov: fan va texnikadagi özgarişlarga odamlarning munosabati bilan şuğullanadigan adabiyot sohasi.
• Robert Xaynlayn: voqelikni va ilmiy usulni çuqur bilişga tayangan, kelajakdagi mumkin bölgan voqealar haqidagi real taxmin.
• Deymon Nayt: «Ilmiy fantastika — biz uni körsatib «mana şu» deydigan narsadir».
• Darko Suvin (1972): zaruriy va yetarli şarti anglaş va begonalaştirişning bir vaqtdagi mavjudligi bölgan, muallif muhitiga muqobil töqima dunyoni tasvirlovçi janr.

Ingliz Vikipediyasiga köra, janrning köplab kiçik turlari bor: fan aniqligiga urğu beradigan qattiq ilmiy fantastika, ijtimoiy fanlarga e'tibor qaratadigan yumşoq ilmiy fantastika, kosmik opera, kiberpank va iqlim fantastikasi.

Atamaning kelib çiqişi

Rus Vikipediyasiga köra, «scientific fiction» atamasini 1851-yilda ingliz şoiri Uilyam Uilson işlatgan degan taxmin bor. Atama Xyugo Gernsbek tufayli keng tarqalgan; u 1923-yilda «Science and Invention» jurnalining bir sonini ilmiy fantastikaga bağişlagan, 1926-yilda «Amazing Stories» jurnalida esa «scientifiction» şaklidan foydalangan. «Sci-fi» qisqartmasini Forrest Akkerman 1954-yil atrofida işlatgan deb hisoblanadi (ingliz Vikipediyasi); rus Vikipediyasi esa zamonaviy «science fiction» va «sci-fi» atamalarini muomalaga Akkerman kiritgan deb yozadi.

Ingliz Vikipediyasiga köra, ilmiy fantastikaning ilk namunalari qadim zamonlarda ham bölgan, deb da'vo qilinadi. Ba'zi tadqiqotçilar miloddan keyingi 2-asrda Lukian yozgan «Haqiqiy hikoya»ni birinçi ilmiy fantastik roman deb hisoblaydi. Ilmiy inqilob va Ma'rifatparvarlik davrida ham şunday asarlar yozilgan: Frensis Bekonning «Yangi Atlantida»si (1627), Iogann Keplerning «Somnium»i (1634), Jonatan Sviftning «Gulliverning sayohatlari» (1726) va boşqalar. Azimov va Karl Sagan Keplerning «Somnium»ini birinçi ilmiy fantastik hikoya deb hisoblagan.

Zamonaviy janr asosan 19-asr va 20-asr boşlarida şakllangan, bu paytda maşhur yozuvçilar texnika taraqqiyotidan ilhom ola boşlagan. Meri Shellining «Frankenşteyn»i (1818) köpinça birinçi çinakam ilmiy fantastik roman deb ataladi; Brayan Oldiss ham şunday fikrda. Janr rivojida Jyul Vern va Gerbert Uells muhim örin tutgan. Rus Vikipediyasiga köra, Vern öz romanlarini «ilmiy» deb atagan, Uells esa asarlarini «fantastik» yoki «oddiy fantaziyalar» deb atagan.

20-asrda janr «Oltin davr» davomida rivojlandi. 1937-yilda Jon Kempbell «Astounding Science Fiction» jurnali muharriri bölgan; bu voqea ba'zan Oltin davr boşlanişi deb hisoblanadi. 1960–1970-yillarda «Yangi tölqin» tajribaçilik bilan ajralib turgan.

• Uellsning «Vaqt maşinasi» (1895), «Doktor Moroning oroli» (1896), «Körinmas odam» (1897), «Dunyolar uruşi» (1898).
• Vernning «Suv ostida yigirma ming league» romani (1870).
• Yevgeniy Zamyatinning «Biz» romani (1924) — dastlabki antiutopik romanlardan biri.
• Edgar Rays Berrouzning «Marsning malikasi» (1912).
• E. E. Smitning «The Skylark of Space» (1928) — köpinça birinçi buyuk kosmik opera deb ta'riflanadi.
• Olaf Stapledonning «Last and First Men» (1930).
• Azimovning «Poydevor» turkumi (1942-yildan).
• Ivan Yefremovning «Andromeda tumanligi» (1957; asl nomi inglizça manbada «Andromeda: A Space-Age Tale»).
• Xaynlaynning «Starship Troopers» (1959).
• Stanislav Lemning «Solyaris» (1961).
• «Perry Rhodan» nemis kosmik opera turkumi (1961-yildan).