Rus tili

Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 300–301-b. — ziyouz.com

Rus tili — rus xalqi tili, jahonda keng tarqalgan tillardan. Avval SSSRda, söng RF va MDH da millatlararo va davlatlararo aloqa vositasi. R.t. Birlaşgan Millatlar Taşkilotidagi 6 rasmiy tildan biri sanaladi. Ukrain va belorus tillari b-n birgalikda hindevropa tillari oilasiga kiruvçi slavyan tillarining şarqiy guruhini taşkil etadi. Ötgan asrning 80-y.laridagi ma'lumotlarga köra, R.t.da sözlaşuvçilarning umumiy soni 250 mln. kişidan, jumladan, hoz. RF va MDH mamlakatlarida 185 mln. kişidan iborat. Bundan taşqari, mazkur hududlardagi 60 mln.dan ortiq kişi R.t.da erkin sözlaşa oladi.

R.t. juda uzoq va murakkab rivojlaniş tarixiga ega. Eng qad. rus adabiy tili Kiyev Rusida şakllangan bölib, u 14-a.gaça şarqiy slavyanlar uçun umumiy til hisoblangan. 14—15-a.larda qad. R.t. 3 tilga — velikorus (rus), ukrain va belorus tillariga bölinib ketadi. Şu davrdan boşlab R.t. boşqaça aytganda, velikorus tili markazi Moskva bölgan Rus davlati hududida rivojlana boşlaydi.

R.t. lahja va şevalari 2 ga: şim. velikorus («o» lovçi) va jan. velikorus («a» lovçi) guruhlariga bölinadi; örta rus şevalari mazkur har ikkala guruh xususiyatlarini özida aks ettiradi. 16— 17-a.larda şim. va jan. lahjalar çegarasida bölgan Moskvada öziga xos koyne (umumiy laxja) şakllanib, u namunali tilga aylanadi.

Qad. R.t. xususiyatlarini saklab qolgan adabiy til b-n sözlaşuv tili örtasida sezilarli tafovutlar paydo bölib, 17-a.dan boşlab rus millati va rus milliy tili şakllana boşlaydi. 17-a. oxiri —18-a. boşidagi adabiy til boy va ifodali, köplab ğarbiy yevropa özlaşmalariga ega esada, barqaror bölmagan. Uni tartibga soliş va barqarorlaştirişda M. V. Lomonosovning xizmatlari katta bölgan. 19-a. boşlarida adabiy tilning xalqçilligi boş muammo hisoblanib, bu muammoning yeçimida I. A. Krilov, A.S. Griboyedov, ayniqsa, A. S. Puşkin ijodi alohida örin tutadi. Ayni Puşkin ijodida umummilliy rus adabiy tilining şakllanişi yakun topadi. Puşkinning buyuk xizmati şundaki, uning ijodida adabiy R.t.ning umummilliy meyorlari işlab çiqilgan va mustahkamlangan hamda bu meyorlar Puşkinning zamondoşlari va undan keyingi avlod tomonidan qabul qilingan.

Adabiy tilning boyişiga 19—20-a. lardagi rus adabiyotining mumtoz vakillari ulkan hissa qöşdilar; 19 a.ning 2-yarmidan boşlab uning rivojlanişiga yozuvçilar b-n bir qatorda jamoat arboblari, fan va madaniyat namoyandalari ham katta ta'sir körsatib kelmokdalar. Okt. töntarişidan söng özgaça ijtimoiy tuzum hamda fan va texnikaning rivojlanişi tufayli R.t.da, ayniqsa, uning leksikasida sezilarli özgarişlar paydo böddi, adabiy tilning umumiy demokratlaşuvi kuçaydi.

R.t. flektivsintetik tillardan bölib, unda 3 ta grammatik jins kategoriyasi, otlarning 3 xil turlanişi, fe'llarning 2 xil tuslanişi mavjud; kömakçilar predlog körinişida, ya'ni özi boğlanadigan sözlar oldidan joylaşadi.

Hoz. rus alifbosi Kirill yozuvi (kirillitsa)ga asoslangan (q. Rus alifbosi). Unda bitilgan eng qad. yodgorliklar 11-a. ga taalluklidir.

20-a. örtalaridan boşlab butun jahonda R.t.ni örganiş keng tarqaladi. R.t. dunyodagi 100 dan ortiq mamlakatda öqitiladi. 1967 y.da Rus tili va adabiyoti öqituvçilarining xalqaro assotsiatsiyasi, 1973 y.da A. S. Puşkin nomidagi Rus tili in-ti taşkil etilgan. Şöro davrida Özbekistonda va MDHning bir qança mamlakatlarida R.t.ni öqitişörgatişga alohida e'tibor berilgan, hatto bu jarayon majburiy asosda olib borilgan. Hoz. paytda ham respublikamizda R.t.ni örgatiş, avvalgiday majburiy bölmasada, öz ahamiyatini yöqotmagan.

Ad.: Vinogradov V. V., Russkiy yazik. Grammatiçeskoye uçeniye o yazike, 2 izd., M., 1972; Russkaya grammatika, t., 1—2, M., 1980.

Abduvahob Madvaliyev.

Q.: Rus alifbosi

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

РУС ТИЛИ — рус халқи тили, жаҳонда кенг тарқалган тиллардан. Аввал СССРда, сўнг РФ ва МДҲ да миллатлараро ва давлатлараро алоқа воситаси. Р.т. Бирлашган Миллатлар Ташкилотидаги 6 расмий тилдан бири саналади. Украин ва белорус тиллари б-н биргаликда ҳиндевропа тиллари оиласига кирувчи славян тилларининг шарқий гуруҳини ташкил этади. Ўтган асрнинг 80-й.ларидаги маълумотларга кўра, Р.т.да сўзлашувчиларнинг умумий сони 250 млн. кишидан, жумладан, ҳоз. РФ ва МДҲ мамлакатларида 185 млн. кишидан иборат. Бундан ташқари, мазкур ҳудудлардаги 60 млн.дан ортиқ киши Р.т.да эркин сўзлаша олади.

Р.т. жуда узоқ ва мураккаб ривожланиш тарихига эга. Энг қад. рус адабий тили Киев Русида шаклланган бўлиб, у 14-а.гача шарқий славянлар учун умумий тил ҳисобланган. 14—15-а.ларда қад. Р.т. 3 тилга — великорус (рус), украин ва белорус тилларига бўлиниб кетади. Шу даврдан бошлаб Р.т. бошқача айтганда, великорус тили маркази Москва бўлган Рус давлати ҳудудида ривожлана бошлайди.

Р.т. лаҳжа ва шевалари 2 га: шим. великорус («о» ловчи) ва жан. великорус («а» ловчи) гуруҳларига бўлинади; ўрта рус шевалари мазкур ҳар иккала гуруҳ хусусиятларини ўзида акс эттиради. 16— 17-а.ларда шим. ва жан. лаҳжалар чегарасида бўлган Москвада ўзига хос койне (умумий лахжа) шаклланиб, у намунали тилга айланади.

Қад. Р.т. хусусиятларини саклаб қолган адабий тил б-н сўзлашув тили ўртасида сезиларли тафовутлар пайдо бўлиб, 17-а.дан бошлаб рус миллати ва рус миллий тили шакллана бошлайди. 17-а. охири —18-а. бошидаги адабий тил бой ва ифодали, кўплаб ғарбий европа ўзлашмаларига эга эсада, барқарор бўлмаган. Уни тартибга солиш ва барқарорлаштиришда М. В. Ломоносовнинг хизматлари катта бўлган. 19-а. бошларида адабий тилнинг халқчиллиги бош муаммо ҳисобланиб, бу муаммонинг ечимида И. А. Крилов, А.С. Грибоедов, айниқса, А. С. Пушкин ижоди алоҳида ўрин тутади. Айни Пушкин ижодида умуммиллий рус адабий тилининг шаклланиши якун топади. Пушкиннинг буюк хизмати шундаки, унинг ижодида адабий Р.т.нинг умуммиллий меъёрлари ишлаб чиқилган ва мустаҳкамланган ҳамда бу меъёрлар Пушкиннинг замондошлари ва ундан кейинги авлод томонидан қабул қилинган.

Адабий тилнинг бойишига 19—20-а. лардаги рус адабиётининг мумтоз вакиллари улкан ҳисса қўшдилар; 19 а.нинг 2-ярмидан бошлаб унинг ривожланишига ёзувчилар б-н бир қаторда жамоат арбоблари, фан ва маданият намояндалари ҳам катта таъсир кўрсатиб келмокдалар. Окт. тўнтаришидан сўнг ўзгача ижтимоий тузум ҳамда фан ва техниканинг ривожланиши туфайли Р.т.да, айниқса, унинг лексикасида сезиларли ўзгаришлар пайдо бўдди, адабий тилнинг умумий демократлашуви кучайди.

Р.т. флективсинтетик тиллардан бўлиб, унда 3 та грамматик жинс категорияси, отларнинг 3 хил турланиши, феълларнинг 2 хил тусланиши мавжуд; кўмакчилар предлог кўринишида, яъни ўзи боғланадиган сўзлар олдидан жойлашади.

Ҳоз. рус алифбоси Кирилл ёзуви (кириллица)га асосланган (қ. Рус алифбоси). Унда битилган энг қад. ёдгорликлар 11-а. га тааллуклидир.

20-а. ўрталаридан бошлаб бутун жаҳонда Р.т.ни ўрганиш кенг тарқалади. Р.т. дунёдаги 100 дан ортиқ мамлакатда ўқитилади. 1967 й.да Рус тили ва адабиёти ўқитувчиларининг халқаро ассоциацияси, 1973 й.да А. С. Пушкин номидаги Рус тили ин-ти ташкил этилган. Шўро даврида Ўзбекистонда ва МДҲнинг бир қанча мамлакатларида Р.т.ни ўқитишўргатишга алоҳида эътибор берилган, ҳатто бу жараён мажбурий асосда олиб борилган. Ҳоз. пайтда ҳам республикамизда Р.т.ни ўргатиш, аввалгидай мажбурий бўлмасада, ўз аҳамиятини йўқотмаган.

Ад.: Виноградов В. В., Русский язык. Грамматическое учение о языке, 2 изд., М., 1972; Русская грамматика, т., 1—2, М., 1980.

Абдуваҳоб Мадвалиев.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.