Farğona-Toşkent musiqa uslubi

Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 71–72-b. — ziyouz.com

Farğona-Toşkent musiqa uslubi — Farğona vodiysi va Toşkent vohasida qaror topgan mahalliy musiqiy an'analar majmui. Mazkur uslubning öziga xos jihatlari özbek xalq musiqa ijodiyoti (bolalar qöşiqlari, ayollar folklori, terma, lapar, yalla, aşula va b.) hamda mumtoz musiqa (doston, aşula, katta aşula, makom va b.) namunalarida kuzatiladi. Özbek an'anaviy musiqasining muhim tarkibiy qismi bölgan uşbu uslub doirasida xalq musiqasining eng qad. davrlarga mansub kuyohang va usul namunalari ham öz aksini topgan. Jumladan, bolalar («Laylak keldi», «Olatoy», «Oftob çiqdi» va b.) va mavsumiymarosim qöşiklari («Boyçeçak», «Binafşa» va b.)da xalq musiqiy tafakkurining ilk bosqiçlariga oid quyi (birlamçi) tuzilma va darakçi ohang alomatlari, parda asoslarida esa angemitonika xususiyatlari yaxşi saqlanib qolgan. Şuningdek, inson nutqi, söz aytiş talaffuziga yaqin ohanglar dostonçi baxşilar ijodida ham muhim örin tutadi. F.—T.m.u.gagina xos bölgan katta aşula janrida esa nutqdoş ohanglarning mumtoz ğazallar obrazlariga hamohang kuyçanlik b-n payvasta bölgan.

Odatda, sözdoş toifali ohanglar qöllangan janrlar doira usullari qöllanilmaydi. Bulardan farqli ölaroq, kuyçan xususiyatli janrlar (aşula, yalla, maqom va b.)da jörnavoz çolğular keng qöllanilişi kuzatiladi. Xususan, xotinqizlar davralarida raqsga tuşib yalla va lapar aytiş, aşula kuylaş (yallaçilik) odat tusini olgan. Yakka holda yallaçilar öz qöşiqlariga dutor yoki doirada jör bölişadi. Ansambl şaklida ijroçilar esa odatda 2—3 ayoldan iborat bölib, ular asosan doira jörligida kuylaşadi. Yallaçilarning repertuari yalla, qöşiq, lapar va töymarosim («Yoryor», «Kelin salom», «Ölan» va b. asar)laridan taşkil topadi. Yallaçilikning yana bir körinişi Namangan an'anasida «satang» deb atalib, bular köproq turkumli (2 va undan ortik, qismli) «katta yalla»larni doira jörligida (odatda raqsga tuşib) kuylaydilar.

F.—T.m.u.da sölim tabiatli kuyohanglar ham şakllangan bölib, ularning namunalarini mahalliy aşulalarda köriş mumkin. Bular ikki xil böladi: xalq oğzaki musiqa ijodida yuzaga kelgan aşulalar hamda bastakorlar tomonidan ijod etilgan aşulalar. «Tanavor», «Ey nozanin», «Oydek tölibdur», «Farzoni», «Ul parivaş» singari xalq aşulalari nafaqat hofizlar, balki ziyolilar, hunarmandlar va boşqa kasb egalari, şuningdek, xotinkizlar tomonidan ham ijro etib kelingan. Ayni paytda, «Nigorim», «Galdr», «Nisor», «Fiğon», «Çaman yalla» singari aşulalarni, asosan, hofizlar mukammal ijro etib kelmoqda. Bunda tanbur va dutor jörnavozligi köp qöllaniladi. Bu turdagi uslubni şakllantirişda T. Jalilov, K.Jabborov, J. Sultonov, Ğ.Toşmatov, Fahr.Sodiqov kabi bastakorlar katta hissa qöşganlar.

F.—T.m.u.ga xos xususiyatlar Farğona—Toşkent maqom yöllaritsya. ham öz aksini topgan. Xususan, ularda aşula, katta aşula, yalla singari janrlarning muhim sifatlari özaro uyğunligi kuzatiladi.

F.—T.m.u. doirasida qariyb barça xalq çolğulari (dutor, tanbur, rubob, çang, sato, ğijjak, nay, qöşnay, surnay, karnay, doira, noğora va b.) namoyon böladi. Ular yakka yoki ansambl tarkibida qöllaniladi. Xususan, ommaviy bayram, xalq tantanalari va töy marosimlarida surnay, karnay, noğora va doiralardan iborat ansambl sadolari yangrasa, uyxona şaroitlarida dutor, tanbur, ğijjak kabi nisbatan mayin sadoli çolğular qöllaniladi. Binobarin, xalq madaniy hayotida har bir çolğu öz örni, vazifasi va ijro etiş uçun maxsus («Qöştor», «Çertmak», «Dutor Bayoti» kabi) kuylar bölişi b-n birga mazkur sozdan aşula, lirik qöşiklarga jörnavoz sifatida ham foydalanilgan. Bu çolğu (doira kabi) xotinkizlar orasida ham keng ommalaşgan. Ammo tanbur, sato, nay, qöşnay, ğijjak, çang singari sozlar, asosan, kasbiy musiqaçilar çolğusi sifatida namoyon böladi. F.— T.m.u.da «Dilxiroj», «Andijon polkasi», «Farğona rezi», «Tanavor», kabi jozibali raqs kuylari ham maşhurdir.

Oqilxon Ibrohimov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ФАРҒОНА-ТОШКЕНТ МУСИҚА УСЛУБИ — Фарғона водийси ва Тошкент воҳасида қарор топган маҳаллий мусиқий анъаналар мажмуи. Мазкур услубнинг ўзига хос жиҳатлари ўзбек халқ мусиқа ижодиёти (болалар қўшиқлари, аёллар фольклори, терма, лапар, ялла, ашула ва б.) ҳамда мумтоз мусиқа (достон, ашула, катта ашула, маком ва б.) намуналарида кузатилади. Ўзбек анъанавий мусиқасининг муҳим таркибий қисми бўлган ушбу услуб доирасида халқ мусиқасининг энг қад. даврларга мансуб куйоҳанг ва усул намуналари ҳам ўз аксини топган. Жумладан, болалар («Лайлак келди», «Олатой», «Офтоб чиқди» ва б.) ва мавсумиймаросим қўшиклари («Бойчечак», «Бинафша» ва б.)да халқ мусиқий тафаккурининг илк босқичларига оид қуйи (бирламчи) тузилма ва даракчи оҳанг аломатлари, парда асосларида эса ангемитоника хусусиятлари яхши сақланиб қолган. Шунингдек, инсон нутқи, сўз айтиш талаффузига яқин оҳанглар достончи бахшилар ижодида ҳам муҳим ўрин тутади. Ф.—Т.м.у.гагина хос бўлган катта ашула жанрида эса нутқдош оҳангларнинг мумтоз ғазаллар образларига ҳамоҳанг куйчанлик б-н пайваста бўлган.

Одатда, сўздош тоифали оҳанглар қўлланган жанрлар доира усуллари қўлланилмайди. Булардан фарқли ўлароқ, куйчан хусусиятли жанрлар (ашула, ялла, мақом ва б.)да жўрнавоз чолғулар кенг қўлланилиши кузатилади. Хусусан, хотинқизлар давраларида рақсга тушиб ялла ва лапар айтиш, ашула куйлаш (яллачилик) одат тусини олган. Якка ҳолда яллачилар ўз қўшиқларига дутор ёки доирада жўр бўлишади. Ансамбль шаклида ижрочилар эса одатда 2—3 аёлдан иборат бўлиб, улар асосан доира жўрлигида куйлашади. Яллачиларнинг репертуари ялла, қўшиқ, лапар ва тўймаросим («Ёрёр», «Келин салом», «Ўлан» ва б. асар)ларидан ташкил топади. Яллачиликнинг яна бир кўриниши Наманган анъанасида «сатанг» деб аталиб, булар кўпроқ туркумли (2 ва ундан ортик, қисмли) «катта ялла»ларни доира жўрлигида (одатда рақсга тушиб) куйлайдилар.

Ф.—Т.м.у.да сўлим табиатли куйоҳанглар ҳам шаклланган бўлиб, уларнинг намуналарини маҳаллий ашулаларда кўриш мумкин. Булар икки хил бўлади: халқ оғзаки мусиқа ижодида юзага келган ашулалар ҳамда бастакорлар томонидан ижод этилган ашулалар. «Танавор», «Эй нозанин», «Ойдек тўлибдур», «Фарзони», «Ул париваш» сингари халқ ашулалари нафақат ҳофизлар, балки зиёлилар, ҳунармандлар ва бошқа касб эгалари, шунингдек, хотинкизлар томонидан ҳам ижро этиб келинган. Айни пайтда, «Нигорим», «Галдр», «Нисор», «Фиғон», «Чаман ялла» сингари ашулаларни, асосан, ҳофизлар мукаммал ижро этиб келмоқда. Бунда танбур ва дутор жўрнавозлиги кўп қўлланилади. Бу турдаги услубни шакллантиришда Т. Жалилов, К.Жабборов, Ж. Султонов, Ғ.Тошматов, Фаҳр.Содиқов каби бастакорлар катта ҳисса қўшганлар.

Ф.—Т.м.у.га хос хусусиятлар Фарғона—Тошкент мақом йўллариця. ҳам ўз аксини топган. Хусусан, уларда ашула, катта ашула, ялла сингари жанрларнинг муҳим сифатлари ўзаро уйғунлиги кузатилади.

Ф.—Т.м.у. доирасида қарийб барча халқ чолғулари (дутор, танбур, рубоб, чанг, сато, ғижжак, най, қўшнай, сурнай, карнай, доира, ноғора ва б.) намоён бўлади. Улар якка ёки ансамбль таркибида қўлланилади. Хусусан, оммавий байрам, халқ тантаналари ва тўй маросимларида сурнай, карнай, ноғора ва доиралардан иборат ансамбль садолари янграса, уйхона шароитларида дутор, танбур, ғижжак каби нисбатан майин садоли чолғулар қўлланилади. Бинобарин, халқ маданий ҳаётида ҳар бир чолғу ўз ўрни, вазифаси ва ижро этиш учун махсус («Қўштор», «Чертмак», «Дутор Баёти» каби) куйлар бўлиши б-н бирга мазкур создан ашула, лирик қўшикларга жўрнавоз сифатида ҳам фойдаланилган. Бу чолғу (доира каби) хотинкизлар орасида ҳам кенг оммалашган. Ammo танбур, сато, най, қўшнай, ғижжак, чанг сингари созлар, асосан, касбий мусиқачилар чолғуси сифатида намоён бўлади. Ф.— Т.м.у.да «Дилхирож», «Андижон полькаси», «Фарғона рези», «Танавор», каби жозибали рақс куйлари ҳам машҳурдир.

Оқилхон Иброҳимов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.