Farğona-Toşkent musiqa uslubi

Farğona-Toşkent musiqa uslubi — özbek an'anaviy musiqasining Farğona vodiysi va Toşkent vohasida qaror topgan mahalliy yönalişi. Bu atama ostida xalq qöşiqlaridan tortib mumtoz maqom yöllarigaça bölgan, şu hududga xos ohang, usul, janr va ijro odatlari tuşuniladi. Uslub özbek musiqa merosining Buxoro va Xorazm an'analari bilan bir qatorda turadigan yirik tarmoqlaridan biri hisoblanadi.1

ÖzME'ga köra, uslubning belgilari ham oğzaki xalq ijodida, ham kasbiy (mumtoz) musiqada yaqqol körinadi. Birinçi guruhga bolalar qöşiqlari, ayollar folklori, terma, lapar, yalla va aşula kiradi; ikkinçisiga doston, katta aşula va maqom yöllari mansub. Eng qadimiy qatlam bolalar qöşiqlari («Laylak keldi», «Oftob çiqdi» kabi) va mavsumiy marosim qöşiqlarida («Boyçeçak», «Binafşa») saqlangan: ÖzME bu namunalardagi sodda tuzilma va yarim tonsiz (angemiton) parda asoslarini musiqiy tafakkurning ilk bosqiçi alomati deb biladi. Dostonçi baxşilar ijodida esa söz talaffuziga yaqin, nutqsimon ohanglar katta örin egallaydi.

Uslubning eng öziga xos janri — katta aşula. ÖzME uni aynan şu hududga xos deb körsatadi: unda nutqqa yaqin ohanglar mumtoz ğazal obrazlariga mos keladigan kuyçanlik bilan qöşilib ketgan.

ÖzME'ga köra, nutqsimon ohangli janrlar odatda doira jörligisiz ijro etiladi, kuyçan janrlarda esa (aşula, yalla, maqom) jörnavoz çolğular keng işlatiladi. Ayollar davralarida raqs bilan birga yalla va lapar aytiş, aşula kuylaş an'anasi — yallaçilik — qadimdan mavjud. Yakkaxon yallaçi özini dutor yoki doira bilan kuzatadi, ansambllar esa ikki-uç ayoldan iborat bölib, asosan doira sadosi ostida kuylaydi. Ularning repertuarida yalla, lapar, qöşiq va «Yor-yor», «Kelin salom» singari töy qöşiqlari bor. Namangan an'anasida «satang» deb ataladigan ijroçilar bir neça qismli «katta yalla»larni raqsga tuşib aytadi.

Mahalliy aşulalar ikki manbadan kelib çiqqan: bir qismi xalq orasida tuğilgan («Tanavor», «Ey nozanin», «Farzoni» kabi), boşqalari bastakorlar tomonidan yaratilgan («Nigorim», «Nisor», «Fiğon», «Çaman yalla»). ÖzME'ga köra, xalq aşulalarini faqat hofizlar emas, hunarmand, ziyoli va ayollar ham aytgan, bastakorlik aşulalari esa asosan kasbiy hofizlar ijrosida, tanbur yoki dutor jörligida yaşab kelmoqda. Bu yönalişni şakllantirişda Töxtasin Jalilov, Komiljon Jabborov, Jöraxon Sultonov, Ğanijon Toşmatov, Faxriddin Sodiqov kabi bastakorlarning hissasi katta bölgan.

Uslubning xususiyatlari Farğona-Toşkent maqom yöllarida ham aks etgan. Özbekça Vikipediyaga köra, bu maqomlar Buxoro Şaşmaqomi va Xorazm maqomlaridan farqli ravişda yaxlit turkum emas, balki alohida çolğu va aşula yöllaridan iborat. Ularda aşula, katta aşula va yalla janrlariga xos sifatlar bir-biri bilan uyğunlaşgan; bu esa maqom yöllarining xalqçil va keng ommaga yaqin bölişiga sabab bölgan. Ular faqat saroylarda emas, töy, sayil va xonaki yiğinlarda ham doimiy ijro etib kelingan.

ÖzME'ga köra, uslub doirasida deyarli barça özbek xalq çolğulari — dutor, tanbur, rubob, çang, sato, ğijjak, nay, qöşnay, surnay, karnay, doira, noğora — yakka yoki ansambl tarkibida qöllanadi. Ommaviy bayram va töylarda surnay, karnay, noğora va doiradan tuzilgan baland sadoli ansambl yangraydi, xonaki davralarda esa dutor, tanbur, ğijjak kabi mayin tovuşli sozlar afzal körilgan. Dutor va doira ayollar orasida ham ommalaşgan, tanbur, sato, nay, qöşnay, ğijjak va çang esa asosan kasbiy sozandalar quroli bölgan. Har bir çolğuning öz maxsus kuylari bor («Qöştor», «Çertmak», «Dutor Bayoti»). «Dilxiroj», «Andijon polkasi», «Farğona rezi», «Tanavor» singari raqs kuylari ham şu uslubning maşhur namunalaridir.