Farmakognoziya
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 47-b. — ziyouz.com
Farmakognoziya (yun. pharmakon — dori va gnosis — örganiş) — farmatsiyanmig bir bölimi. Ösimliklar va hayvonlardan olinadigan dorivor mahsulotlar, ularni birlamçi qayta işlaşdan hosil böladigan ba'zi moddalar (efir moylar, smolalar, sut şiralar, daraxt yelimlari va b.)ni örganadi. Asosiy vazifasi dorivor xom aşyolarni tadqiq etiş, ulardagi ta'sirkor moddalarni aniklaş usullarini işlab çiqiş, şuningdek, bu moddalarning ösimlik, hayvonlar a'zo va töqimalarida joylaşgan örnini örganişdan iborat. Bundan taşqari, yovvoyi dorivor ösimliklarning ösiş joyi va zaxirasini aniqlaş, ularni yiğiş, quritiş, navlarga ajratiş, qaytadan işlaş, saqlaş va h.k. b-n ham şuğullanadi. F. farmatsiyaning qad. sohalaridan bölib, yunon olimi Dioskorid unga asos solgan. Galen va Paratsels esa F.ni yangi yönalişga solib yubordilar. Örta asrlarda, ayniqsa, Abu Rayhon Beruniy, Abu Ali ibn Sino va Şarqning boşqa olimlari F. rivojiga ulkan hissa qöşdilar (q. Tibbiyot), 18-a.da Rossiyada F. sohasida dorivor ösimliklarning qöllanişi haqida ma'lumotnoma va qöllanmalar paydo böldi. 1778 y.da birinçi rus farmakopeyasp bosilib çiqdi. Hoz. Respublikamizda Özbekiston kimyofarmatsevtika ilmiy tadqiqot in-ti faoliyat körsatib kelmoqda. F. ga oid tadqiqotlar farmatsevtika i.t. institutlari va ftlari kafedralarida bajariladi. F. farmatsevtika ta'limi sistemasiga kiritilib, oliy va örta maxsus farmatsevtika bilim yurtlarida öqitiladi.
Q.: Tibbiyot
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ФАРМАКОГНОЗИЯ (юн. pharmakon — дори ва gnosis — ўрганиш) — фармациянмиг бир бўлими. Ўсимликлар ва ҳайвонлардан олинадиган доривор маҳсулотлар, уларни бирламчи қайта ишлашдан ҳосил бўладиган баъзи моддалар (эфир мойлар, смолалар, сут ширалар, дарахт елимлари ва б.)ни ўрганади. Асосий вазифаси доривор хом ашёларни тадқиқ этиш, улардаги таъсиркор моддаларни аниклаш усулларини ишлаб чиқиш, шунингдек, бу моддаларнинг ўсимлик, ҳайвонлар аъзо ва тўқималарида жойлашган ўрнини ўрганишдан иборат. Бундан ташқари, ёввойи доривор ўсимликларнинг ўсиш жойи ва захирасини аниқлаш, уларни йиғиш, қуритиш, навларга ажратиш, қайтадан ишлаш, сақлаш ва ҳ.к. б-н ҳам шуғулланади. Ф. фармациянинг қад. соҳаларидан бўлиб, юнон олими Диоскорид унга асос солган. Гален ва Парацельс эса Ф.ни янги йўналишга солиб юбордилар. Ўрта асрларда, айниқса, Абу Райҳон Беруний, Абу Али ибн Сино ва Шарқнинг бошқа олимлари Ф. ривожига улкан ҳисса қўшдилар (қ. Тиббиёт), 18-а.да Россияда Ф. соҳасида доривор ўсимликларнинг қўлланиши ҳақида маълумотнома ва қўлланмалар пайдо бўлди. 1778 й.да биринчи рус фармакопеясп босилиб чиқди. Ҳоз. Республикамизда Ўзбекистон кимёфармацевтика илмий тадқиқот ин-ти фаолият кўрсатиб келмоқда. Ф. га оид тадқиқотлар фармацевтика и.т. институтлари ва фтлари кафедраларида бажарилади. Ф. фармацевтика таълими системасига киритилиб, олий ва ўрта махсус фармацевтика билим юртларида ўқитилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.