Tibbiyot
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 355–362-b. — ziyouz.com
Tibbiyot TIBBIYOT, meditsina, tabobat — kişilar soğliğini saqlaş va mustahkamlaş, umrni uzaytiriş, kasalliklarning oldini oliş, davolaş haqidagi bilimlar va şu sohadagi amaliy tadbirlar majmui.
T. tibbiybiologik, klinik, tibbiyijtimoiy va gigiyenik fanlarga bölinadi. Tibbiybiologik fanlarga: odam gavdasining tuzilişini örganadigan anatomiya, gistologiya va sitologiya; organizmning odatdagi holatini, unda kasallikning paydo bölişi, avj olişi, keçişi va yuz beradigan struktur hamda funksional özgarişlarni örganadigan normal fiziologiya va biokimyo; patologik anatomiya va patologii fiziologiya; organizmga dorilar ta'sirini urganadigan umumiy va klinik farmakologiya, şuningdek, mikrobiologiya, virusologiya va parazitologiya, tibbiyot genetikasi va b. kiradi. Odam kasalliklari, ularni davolaş va oldini olişni örganadigan klinik fanlar asosiy davolaş usuliga köra, terapiya va xirurgiyaga bölinadi. T.ning uşbu qismlari ham, öz navbatida, ma'lum organ, sistemalar kasalliklarini atrofliça örganişi, yönalişi böyiça turli sohalarga bölinadi. Mac, terapiyada kardiologiya, revmatologiya, nefrologiya, gastroenterologiya, gematologiya, geriatriya, ftiziatriya, pediatriya, nevrologiya, psixiatriya, dermatologiya va venerologiya, kurortologiya, fizioterapiya, rentgenologiya, terapevtik stomatologiya; xirurgiyazya, umumiy xirurgiyadan taşqari, akuşerlik va ginekologiya xirurgiyasi, travmatologiya va ortopediya, anesteziologiya, reanimatologiya, neyroxirurgiya, onkologiya, urologiya, otorinolaringologiya, oftalmologiya xlrurgiyalari ajratiladi. Klinik fanlarning har birida bemorni tekşiriş va kasallik belgilari semiotikasçni aniqlaş usullari bölimi bor.
Taşqi muhitning organizmga ta'siri va aholi soğliğini muhofaza qiliş tadbirlarini örganadigan tibbiyijtimoiy va gigiyen i k fanlarga ijtimoiy gigiyena hamda soğliqni sakdaşni taşkil etiş, umumiy gigiyena, bolalar va ösmirlar gigiyenasi, kommunal gigiyena, ovqatlaniş gigiyenasi, radiatsion gigiyena, mehnat gigiyenasi, epidemiologiya va tibbiyot geografiyasi, şuningdek, tibbiyot etikasi va deontologiyasi kiradi.
T.ning bunday bölinişi şartli, çunki ijtimoiy jarayonlar barça tibbiyot fanlariga, şuningdek, ilmiyamaliy sohalar (harbiy tibbiyot, kosmik tibbiyot, sport tibbiyoti, sud tibbiyoti va b.)ga bevosita taalluklidir. Tibbiybiologik fanlar uçun xarakterli bölgan eksperimental usul esa klinik va gigiyenik T. sohasiga xam keng kirib bormoqda. T. tabiiy fanlar (biologiya, fizika, kimyo) va ijtimoiy fanlar hamda texnika bilan çambarças boğlangan.
Tarixi. Zamonaviy T.ning kelib çiqişi, taraqqiyot bosqiçi köhna tarixning turli davrlaridagi dunyoqaraşlarni öz içiga oladi. Ma'lumki, turli kasalliklar, ularni davolaş va oldini oliş haqidagi bilimlar asosi qadimdan kişilarning tajriba va kuzatişlariga boğliq bölgan.
T.ning xalq tabobatidan mustaqil fan darajasiga kötarilişida qad. Misr, Bobil tibbiyoti, Gippokrat va Lmenning muhim örni bor. Gippokrat kasalliklarni aniklaş, bemorning hayoti va faoliyatiga taşqi muhitning ta'sirini örganiş, xastalikning kelib çiqiş sabablarini topiş va davolaşda bemor organizmining öziga xos xususiyatlarini biliş kabi masalalar bilan şuğullangan. Galen esa birinçi bölib organizmdagi a'zo va sistemalarning tuzilişi hamda funksiyalarini, asosan, hayvonlar (maymunlar) organizmida tajriba qilib örgangan. Uning anatomiya va fiziologiyaga doyr asarlari to 16-a. gaça T.ning asosi bölib xizmat qildi.
Örta Osiyo va umuman Şarqda tabobat ayniqsa, rivoj topdi. Şu davrda yunon, sanskrit va boşqa qad. Şarq tillarida yozilgan tibbiyotga doyr asarlarning köpçiligi, jumladan, Aristotel, Dioskorid va Galenning dorişunoslikka oid asarlari suryoniy va arab tillariga tarjima qilindi. Galenning «K,ivo aladviya al mufrada» («Sodda dorilarning quvvatlari») va Badiğursning «AlAbdal aladviya al mufrada» («Sodda dorilarning örniga ötuvçilar») kabi kitoblari ilk bor maşhur tabib va tarjimon Hunayn ibn Ishoq alIbodiy (809— 877) tomonidan tarjima qilindi. Şarqda Abu Hanifa adDinavoriy (815 y. tuğilgan) «Kitob finnabot» («Ösimliklar qaqida kitob»)ni yaratib, unda 482 xil ösimlikning dorilik xususiyatlarini bayon etdi. Abu Rayhon Beruniyning «Kitob assaydana fittib» («Tibbiyotda dorişunoslik») asari öşa davr T.ining eng katta yutuği hisoblanib, Örta Osiyoda dorişunoslik ilmi — saydanaga asos böldi. Abu BakrarRoziyning tabobat sohasidagi asarlari umuman jahon tibbiyotining rivojlanişi, boyişida ğoyat ulkan ahamiyat kasb etdi. Olimning tibbiyot ensiklopediyasi xisoblangan 25 jildli «AlJomi' alkabir va qad urifa bilHoviy» («AlHoviy nomi bilan tanilgan katta töplam») asari şu davrgaça Ğarb va Şarq T.ida qadrli bölib keldi; 10 jildli «Tabobat kitobi» hamda «Çeçak va qizamiq haqida»gi kitobi ham T.da maşhur edi.
Örta asrda Abu Ali ibn Sino T.ning rivojlanişiga katta hissa qöşdi. Uning «al Qonun fittib» (q. «Tib qonunlari») asari asrlar oşa jahon tabobatida asosiy qöllanma bölib keldi. Bu asar T.ning asosiy sohalari: anatomiya, fiziologiya, patologiya, terapiya, dorişunoslik, gigiyena va b.ni qamrab olgan. Isitma, ölat, çeçak, qizamiq kabi yuqumli kasalliklarni qandaydir közga körinmas jonivorlar qözğatişi töğrisida fikr yuritgan. U buyrak toşlarini operatsiya qilib olib taşlaş, traxeotomiya qiliş, jarohatlarni davolaş usullari haqida yozadi. Ibn Sinoning bizgaça yetib kelgan eng muhim asarlaridan yana biri «alAdviya alqalbiya» («Yurak dorilari»)dir. Unda olim yurak kasalligida qöllanadigan (özi topgan) dorilar haqida yozadi.
Taniqli tabib Abu Mansur tibga oid «Majmu'ayi kabir dar adviyat mufrada» («Sodda dorilar haqida katta töplam»), «Risola dar iloji amrozi sadr» («Kökrak kasalliklarining davosi haqida risola»), «Kitob ğuno va muno» («Maqsadlarni mukammal bayon qilgan kitob») kabi asarlar yozgan. Bularda içki kasalliklar, teri kasalliklari, isitmabezgak kasalligi, ularga qarşi dorilar va davolaş usullari bayon etilgan.
Şarafutdin Abu Abdulloh Muhammad ibn Yusuf Iloqiy ham kasalliklarning kelib çiqişi, sabablari, belgilari, ularni aniklaş va davolaşga oid köp bilimlar sohibi bölgan.
Öşa davrning yirik tabiblaridan biri Badriddin Samarqandiy Muhammad ibn Bahrom Qalonisiy har xil kasalliklarga qarşi murakkab dorilar tayyorlab tajribada sinab körgan.
13-a.ning maşhur tabiblaridan biri Abu Homid Muhammad ibn Ali ibn Umar Najibuddin Samarqandiy «Ağziyat almarzo» («Kasallar iste'mol qiladigan ovqatlar») nomli kitobida har bir kasallikda qanday taom iste'mol qilinişi va qaysi ovqatlardan ehtiyot böliş lozimligi, şuningdek, ovqatlarning dorilik xususiyatlari haqida yozgan.
40 y.dan ortik, tabobat ilmi bilan şuğullangan Sulton Ali tabib Xurosoniy (15—16-a.) öz tajribalari asosida 2 asar yozgan. Ulardan biri «Dastur aliloj» («Kasallarni davolaş böyiça qöllanma»)dir. 15— 16-a.larda Hindistonda yaşab ijod etgan xirotlik tabib Yusuf ibn Muhammad ibn Yusuf Yusufiy alHiraviy tibbiy asarlari va amaliy işlari bilan Örta Osiyo, Xuroson va Hindistonda tabobatning yana ham taraqqiy etişiga öz hissasini qöşdi.
Abdulğozixon ibn Arab Muhammadxon Xorazmiy (1603 — 1664) muhim tibbiy asarlari, jumladan, eski özbek tilida yozilgan «Manofi' alinson» («Inson uçun foydali dorilar») nomli asari bilan maşhur.
18-a. ning 2yarmi va 19-a.ning 1yarmida Xorazmda yaşab ijod etgan özbek tabibi Ja'farxuja ibn Nasruddinxöja alHusayniy alKarukiy Hazoraspiyning özbek tilida yozilgan «Multaqiy attib» («Tibbiy ma'lumotlar töplami») asari (1823) 67 bobdan iborat bölib, unda asosan, kişi a'zolarining har xil kasalliklari va ularni dorilar bilan davolaş usullari bayon kilingan.
Maşhur özbek tabibi Mahmud Hakim Yayfoniy Höqandiy (1851 y.da tuğilgan) umrining köp qismini tabobatni örganişga va kişilar soğliğini saqlaşga sarfladi. U öz davrigaça bölgan şarq tabobati qölga kiritgan yutuqlarni jamlab hamda şaxsiy tibbiy tajribalari bilan boyitgan qolda «Qonun aliloj» («Davolaş krnuni») va «Tariq aliloj» («Davolaş usuli») kitoblarini yozib krldirgan. Ularning ikkinçisida öpka, yurak, sut bezi, me'da, jigar, içak, buyrak, qovuq va isitma kasalliklari, şişlar, toşmalar, möy va tirnoqqa oid xastaliklar, jarohat va yaralar; suyaklarning sinişi, zaharlar, zaharli hayvonlar çaqqanida davolaş va ba'zi rusça nomdagi dorilar keltirilgan.
Bositxon Zohidxon öğli öz ijodida Beruniy, Roziy, Ibn Sino, Iloqiy, Qumriy va Samarqandiylarning asarlaridan keng foydalangan. Bizgaça uning özbek tilida yozilgan 3 asari yetib kelgan.
Örta Osiyoda qadimdan dorivor ösimliklar va ovqatli moddalarning xususiyatlari, ularning kişi organizmiga yetkazadigan foyda va zararlari örganilgan. Natijada xalq qölida astasekin T.ga oid köpgina ma'lumotlar yiğilib borgan. Ular esa keyinçalik tibbiy asarlar yaratişda muqim manbalardan biri bölgan.
Yevropada Uyğoniş davrida T. yangidan ravnaq topdi. 16-a.da köpgina fanlar, ayniqsa, T., fizika va kimyoning rivojlanişi kasalliklarni davolaş, sababini bilişda bu fanlarning qonunlaridan foydalaniş imkonini berdi. Xirurgiyada, ayniqsa, jarohatlarni davolaşda yangi usullar joriy qilindi. Anatomiyaning asosçisi A. Vezaliy murdani yorib tekşiriş bilan odam organizmining tuzilişi va organlar faoliyatini ilmiy jihatdan aniq asoslab berdi. Ingliz vraçi V. Garvey qon aylaniş sistemasi haqida asar yaratib, T.da yangi bölim — fiziologiyaga poydevor qöydi. Fizikaning taraqqiyoti natijasida bu davrda mikroskop kaşf etiddi va undan T.da foydalanila boşlandi. Gollandiyalik olim Antoni Levenguk tomonidan mikroskopiyaning rivojlantirilişi mikrobiologiya sohasining şakllanişiga sabab böldi.
17—18-a.larda sanoatning rivojlanişi natijasida kasb kasalliklari haqidagi soha vujudga keldi. Bunday kasalliklar sababini dastlab rossiyalik olimlar örganib, T.ga yangi — kasb kasalliklari hamda mex.nat gigiyenasi bölimlarini kiritdilar. Keyinçalik tabiiy fanlar va texnika soqasidagi tadqiqotlar doirasi yanada kengaydi. Tabiiy fanlarning yutuklari T. taraqqiyotiga ijobiy ta'sir körsatdi, bemorni obyektiv tekşiriş usullari (palpatsiya, perkussiya va b.) va lab. diagnostika asoslari işlab çiqildi. Klinik tekşiruv natijalarini, murdani yorib tekşirişda olingan ma'lumotlar bilan taqqoslaş usuli (A.I. Polunin, N. I. Pirogov va nemis olimi R. Virxov va b.) kasallik belgilari organ va töqima hamda hujayralarning tuzilişidagi özgarişlarga boğliq ekanligini isbotlaşga imkon berdi, bu tadqiqotlar natijasida keyinçalik T.ning yana bir yangi bölimi — patologik anatomiya va gistologiya sohalari vujudga keldi.
Energiyaning saklaniş va özgariş qonunlari kaşf etilişi, organik moddalarning tuzilişi, özgariş va almaşinuv yöllarini örgana boriş biol. va T.ning taraqqiyotida muhim bosqiç böldi, fiziologik hodisalarni tuşuntirib bergan ilmiy yönaliş öşa qonunlarga asoslandi.
19-a.ning 2yarmida mikrobiologiya sohasida bir qança yangiliklar yaratildi. Epidemik kasalliklardan vabo, ölatnit qözğatuvçilari va kasallik epidemiologiyasi örganildi, çeçak mikrobi aniklandi va unga karşi vaksina tayyorlandi (E. Jenner). Mahoratli vraçlar yordamida butun dunyoda çeçakka qarşi emlaş rasm böldi. Yuqumli kasalliklar sababi turli mikroblar ekanligini L. Paster asoslab berdi va bu kaşfiyot asosida kişilarni kuydirgi, quturiş kabi yuqumli kasalliklarga karşi emlab, ularning oldini oliş usullarini işlab çiqiş imkoniyati tuğildi. Şu davrda Yevropada bezgak, toşmali terlama (toşmali tif), qaytalama terlama va b. yuqumli kasalliklarni qözğatuvçi mikroblar topildi. I.I. Meçnikov immunitet haqidagi ta'limotni yaratdi. Mikrobiologik kaşfiyotlar asosida gigiyena fani şakllandi va yuksala bordi. Öşa davrda Rossiya va b. davlatlarda taşqi muhitning — havo, suv va tuproqning inson organizmiga, şuningdek, ijtimoiy omillar — mexnat, turmuş tarzi va ovqatlaniş şaroitlarining işçilar soğliğiga ta'sirini örganiş tufayli ijtimoiy gigiyena muammosi ilmiy asoslab berildi.
19-a.ning sönggi çoragida şakllangan biokimyo fani soğlom organizmda va patologik holatlarda moddalar almaşinuvini örganiş, uning özgarişini tekşiriş natijasida kasalliklarni aniklaş bilan fiziologiya va patofiziologiyani boyitdi va T.ga yangi, yuqori informativ va bajarilişi osonroq lab. usullarini kiritdi. Orqa miya nervlaridagi sezuvçi va harakatlantiruvçi tolalar örganildi, bu esa organizmda nerv sistemasi faoliyatining ahamiyatini aniqlaşga imkon berdi, qon va limfa tarkibi, bezlarning tuzilişi va funksiyalari örganildi. Rus olimlari S. P. Botkin, I.M. Seçenov, I.P. Pavlov tadqiqotlari tufayli markaziy nerv sistemasi va butun organizmning faoliyat krnunlari materialistik nuktai nazardan ta'riflab berildi.
Umuman bu davrda eksperimental T. tobora rivojlanib bordi, fransuz olimi K. Bernar va rus patofiziologi V.V. Paşutinning bu borada olib borgan ilmiy işlari umumiy patologiya (keyinçalik A. A. Bogomolets va S.S. Xalatov asoslagan patologik fiziologiya)ning fan sifatida şakllanişida muhim ahamiyat kasb etdi. Anatomiya va topografik anatomiyalarni çuqur örganiş xirurgiyada operatsiyalarning muvaffakiyatini ta'minladi.
20-a.da T. da misli körilmagan yutuqlarga erişildi. Nemis olimi V.K. Rentgen iksnurlarni kaşf etdi va T.da rentgenologiyaga asos soldi. Tabiiy radioaktivlikning kaşf etilişi, yadro fizikasi soğasidagi tadqiqotlar ionlovçi nurlarning tirik organizmga ta'sirini örganuvçi radiobiologiya fanini yuzaga keltirdi. Bu sohadagi keyingi izlanişlar davolaş va diagnostika maqsadida radioaktiv izotoplardan, nişonlangan atomlardan foydalaniş imkonini berdi. T. texnikasi ham tez rivojlandi. T.ga elektronika yutuklarining tatbiq etilişi natijasida organizmdagi turli organ va sistemalar faoliyatini aniq belgilab beradigan usullar, sun'iy yurak, sun'iy buyrak va h.k. ixtiro qilindi. Elektron mikroskop endilikda hujayradagi eng murakkab va nozik özgarişlarni, mayda mikroblarni aniqlaşda zarur qurol bölib qoldi. T. kibernetikasi yordamida zamonaviy, ixçam va qulay protezlar yaratildi, şuningdek, operatsiya vaqtida bemorning nafas olişi va arterial bosimini meyorida saklab turadigan turli avtomatik sistemalar işlab çiqildi, texnika taraqqiyoti, öz navbatida, T.ga yangi sohalar (aviatsiya tibbiyoti, kosmik tibbiyot)ni kiritdi. Irsiyat va organizmning özgaruvçanlik qonuniyatini örganadigan genetika fani T.ning rivojiga katta ta'sir körsatdi. Irsiy kasalliklarni örganiş tibbiyot genetikasining paydo bölişiga olib keldi. Immunologiyaning rivojlanişi immunologik özgarişlar oqibatida kelib çiqadigan kasalliklarni örganadigan immunopatologiyaga asos böldi. K. Landşteynerning izogemagglyutinatsiya qonuni (1900— 01), Ya. Yanskiy tomonidan odam qoni tarkibi jihatidan 4 guruhga bölinişi kaşf etilişi (1907) T. amaliyotida qon quyişdan keng foydalanişga imkon berdi. Bu davrda T.ga Pirkening sil kasalligini anikdaydigan allergik reaksiyasi (q. Pirke reaksiyasi) va allergiya termini kiritildi. 1939—40 y.larda mikroorganizmlarga qarşi kuraşning kuçli vositalaridan bölgan antibiotiklar ixtiro qilindi va amalda qöllanila boşladi. Vitaminlar haqidagi ta'limot ham rivoj topdi. Içki sekretsiya bezlarining tuzilişi va funksiyasini örganiş tufayli endokrinologiya mustaqil fanga aylandi, u rivojlanib, gormonoterapiya va gormonal regulyatsiya masalalarini xam örganişga kirişildi. Kimyoterapiya, gormonoterapiya va markaziy nerv sistemasiga ta'sir etadigan preparatlarning qöllanilişi va turli sintetik preparatlarni oliş usullarining kengayişi klinik T.ni tubdan özgartirdi. Bu davrda yangi tibbiy jihozlar, jumladan, elektron apparatlar yordamida yurak faoliyatini klinik va eksperimental tekşirişlar amaliyotda keng qöllanişi natijasida kardiologiya sohasi içki kasalliklar klinikasidan mustaqil fan sifatida ajralib çikdi. Miokard infarkti, qon ivişi, ateroskleroz va b. klinikasi ta'riflab berildi. Endilikda kardiologiya muammolarini terapevtlargina emas, balki xirurglar, fiziologlar, biokimyogarlar va b. xam örganmoqdalar. Qon sistemasini örganadigan fan — gematologiya xam rivojlandi. Uruş xarakatlari çoğida harbiy dala xirurgiyasi yuzaga keldi. Travmatizmning ösişi tufayli travmatologiya va ortopediya şakllandi. V.P. Fşştovnnng plastik xirurgiya sohasidagi işlari jahon T.ida yuksak baholandi, Amerikalik olim X.U. Kuşing, rus olimlari A.L. Polenov, N.N. Burdenko va b. ning işlari neyroxirurgiyaning şakllanişiga imkon berdi. Siydiktanosil a'zolari kasalliklarini xirurgik usulda davolaş yölga qöyilişi tufayli urologiya sohasi qaror topdi. Narkoz beriş usuli takomillaştiriddi. Rus xirurgi A. V. Vişnevskiy novokain eritmasi bilan mahalliy oğriqsizlantiriş usulini işlab çikdi (1923—30). Zamonaviy narkoz beriş usuli va antibakterial terapiya yurak va öpka xirurgiyasining rivojlanişiga yöl oçdi, sun'iy qon aylaniş apparati va h.k. kaşf etildi. Kardioxirurgiya xam yangi odimlar taşladi: tuğma va revmatik yurak poroklari xirurgik yöl bilan davolana boşlandi. Yurak transplantologiyasiga asos solindi (Jan. Afrika xirurgi K. Barnard, 1967).
20-a. boşlarida ösmalar haqidagi fan — onkologiya şakllandi. Keyingi tadqiqotlarda ösmalarning, çunonçi rakning virusli va kanserogen şakl nazariyalari yuzaga keldi. Mikrobiologiya tez sur'atlar bilan rivojlandi: silga qarşi vaksina tayyorlandi (1921, A. Kalmet va Ş. Geren). Keyingi izlanişlar natijasida poliomiyelit, difteriya va b. infeksion kasalliklarni bartaraf qiladigan vaksina, zardoblar ixtiro qilindi; rikketsioz, leptospirozlar haqidagi ta'limot işlab çikidsi. D. I. Ivanovskiyning filtrlanuvçi viruslarni ixtiro qilişi (1892) va Niderlandiya botanigi M. Beyerinkning keyingi tadkiqotlari virusologiyaning mustaqil fan sifatida şakllanişiga olib keldi.
Zamonaviy tibbiyotning ba'zi muammolari. Ilmiy texnika rivoji, ijtimoiyiqtisodiy özgariş va muvaffaqiyatlar tufayli aholi soğliğini saklaşda kasalliklar tarkibida muhim ijobiy özgarişlar röy berdi, ölim kamaydi, uzoq umr köruvçilar soni ortdi. Iqtisodiy jihatdan rivojlangan mamlakatlarda ilgari dunyoda keng tarqalgan öta xavfli epidemik kasalliklar (vabo, ölat, çeçak va b.) ga barham berildi. Kişilar sogligiga va xalq xöjaligiga katta zarar yetkazayotgan gripp, virusli gepatit, orttirilgan immun tanqisligi va b. virusli kasalliklarga qarşi kuraş şu kunning muhim tibbiy muammolaridan bölib qolmoqsa.
Yuraktomir kasalliklaridan yurakning işemik kasalligi (q. Infarkt), ateroskleroz, gipertoniya kasalligi va b.ning oldini oliş alohida ahamiyat kasb etmoqda. Asabbuzarlik, tamaki çekiş, jismoniy mehnat bilan kam şuğullaniş, meyoridan köp ovqat yeyiş, spirtli içimliklarga ruju kiliş, giyohvandlik kabi illatlar bunday kasalliklarning köpayişiga sabab bölmoqda. Lekin bu kasalliklarni öz vaktida aniqdaş va davolaşda zamonaviy T. ançagina muvaffaqiyatlarga erişdi.
Xavfli ösmalarning paydo böliş sabablarini aniqlaş va davolaş T.ning eng dolzarb masalasidir. Kimyoviy kanserogen moddalar va nurlanişning ta'sirini kamaytiriş, ösmalar paydo qiladigan viruslarni topiş va organizmning himoya mexanizmlarini örganiş muhim masalalardandir. Bu borada Özbekiston Onkologiya markazi ham faol iş olib bormoqda.
Zamonaviy T.ning dolzarb masalalaridan yana biri asab va ruhiy özgarişlarni örganişdir, çunki bir qator mamlakatlarda bunga soğliqni saqlaşning birinçi masalasi deb qaraşmoqda.
Taşqi muhitni muhofaza qiliş va soğlomlaştiriş juda muhim ijtimoiy va siyosiy ahamiyatga ega. Suv, havo, tuproqning ifloslanişi va biosferada ekologik muvozanatning buzilişi kişilar soğliğiga salbiy ta'sir körsatmoqda. Içimlik suv va tuproqning sanoat çiqindilari bilan ifloslanişining oldini oliş öta dolzarb masaladir. Taşqi muhitni soğlomlaştiriş, tabiatni muhofaza qiliş uçun kuraş xalqaro ahamiyatga molik bölib qoldi. Bu sohada keyingi yillarda respublikada şifokorlar, ayniqsa gigiyenist olimlar va maxsus i.t. institutlari jamoalari köpgina arzigulik işlar qilişdi. Hoz. zamon T.i oldida turgan eng muhim masalalardan yana biri vraç bilan bemor örtasidagi munosabatlarning (q. Tibbiyot deontologiyasi) samaradorligiga erişişdir. Organ va töqimalarni köçirib ötqazişdagi donorlik, töqimalar moye kelmasligini bartaraf qiliş va uşbu muammoga boğliq bir qança masalalar, mas., özak hujayralardan davolaş maqsadida foydalaniş T.da muhim örin tutmoqda.
Özbekistonda tibbiyotning rivojlanişi. Toşkentda Turkiston unti ta'sis etilişi va uning tarkibida tibbiyot ftining oçilişi Özbekistonda T.ning rivojlanişidagi muğim sanadir. Bu ft keyin (1931 y.) Toşkent tibbiyot intiga aylantirildi.
1918 yilda Toşkentda mikrobiologiya lab. (keyinçalik Epidemiologiya va mikrobiologiya i.t. instituta hamda vaksina va qon zardoblari i.t. institutlari), 1919 yilda N.A. Semaşko nomidagi fizioterapiya inti (hoz. Tibbiy tiklaniş va fizioterapiya instituti), 1924 yilda Buxoroda Tibbiyot parazitologiyasi va bezgak inti (keyinçalik Samarqandga köçirilgan) taşkil etildi. T. xodimlarining kompleks ravişda olib borgan işlari tufayli bezgak va rişta kabi kasalliklar tugatildi. Bunda olimlarimizdan L.M. Isayev, A.A. Askarov, T.X. Najmiddinov, I.K,.Musaboyev, G.N. Terexov va b.ning hissasi katta böldi.
Özbekiston Sil i.t. institutida bemorlarni mehnat bilan davolaş usuli işlab çiqildi (Ş.A. Alimov). Respublika ftiziatrlari sil epidemiologiyasi, klinikasi, davolaş va oldini oliş masalalarini yoritib berişdi. A.N. Kryukov, I.A. Kassirskiy, Z.I. Umidova, M.S. Tursunxöjayeva, X.I. Yanbayeva va b.ning iştiroki hamda rahbarligida Özbekiston iqlimining yuraktomir tizimiga, organizmdagi moddalar almaşinuviga va jigar xastaliklariga ta'siri örganildi. Issiq iqlimning organizmning fiziologik jarayoniga ta'sirini aniklaşda N.V. Danilov, A.Yu.Yunusov, A.S.Sodiqov, A.H. Hoşimov, Z.R. Yunusovlar katta i.t. işlari olib bordilar. Gastroenterologiya masalalari respublika iklimiga va mahalliy aholining turmuş xususiyatlari va immun holatiga boğlab örganildi, bu sohada respublikamiz olimlari A.A. Asqarov, E.I. Otaxonov, N.I. Ismoilov, E.Y. Qosimov va b.ning tadqiqotlari muhim ahamiyat kasb etdi. K.A. Zufarov rahbarligida me'daiçak yölini elektron mikroskopda örganiş işlari olib borildi va bu soha böyiça noyob atlas yaratildi.
Buqoqning epidemiologiyasi, klinikasi, davosi va oldini oliş ğamda biokimyosi sohasida katta tadqiqotlar olib borildi (S.A. Masumov, Yo.H. Töraqulov va b.). Keyingi vaqtda nazariy va eksperimental T.ning asosiy fanlaridan biri — patologik fiziologiya sohasida, çunonçi uning ovqat hazm qiliş organlari, moddalar almaşinuvi patologyaisi va allergologiya bölimlari böyiça ilmiyamaliy ahamiyatga ega bölgan bir qator tadqiqotlar olib borildi (N.H. Abdullayev, H.Yo. Karimov, M.M. Haqberdiyev).
Issiq iqlim şaroitida bolalarda x,azm a'zolari kasalliklarining turli jihatlari örganildi. Pediatriyada gemoterapiya, yurak glikozidlarini tatbik, etiş va bolalar ovqatlanişi sohasida tadqiqot işlari olib borildi (S.Ş. Şamşiyev, S.N. Yöldoşevavab.).
Özbekistonda xirurgiya maktabining rivojlanişiga S.A. Masumov, H.Ğ. Ğofurov, V.V. Vohidov, Ö.O. Oripov, SM. A'zamxöjayev, M.A. Aşrapova, P.M. Nurmuhamedov, Ş.I. Karimov va b. katta hissa qöşişdi. Umumiy xirurgiya bilan bir qatorda uning tarmoqdari: neyroxirurgiya, ortopediya va travmatologiya (N.M. Şomatov, O.Ş. Şokirov, M.H. Qoriyev, Ş.Ş. Hamrayev va b.), urologiya (O.M. Muxtorov va b.), bolalar xirurgiyasi (K.X. Tohirov, A.S. Sulaymonov); bolalar yuqumli kasalliklari (Ş.H. Xöjayev, O.S. Maxmudov, T.O. Daminov) böyiça ham ötkazilgan ilmiy izlanişlar yaxşi samaralar berdi. Respublikada otorinolaringologiya fani Q.J. Mirazizov va b. tomonidan ança taraqqiy ettirildi. Köz kasalliklarini aniklaş va davolaş masalalari (M.K. Komilov), nafas organlarining profilaktikasi, taşhisi va davo usullariga taallukli yangiliklar qölga kiritildi (A. M. Ubaydullayev, N. H. PTomirzayev). Gematologiya va qon quyiş soqalarida kamqonliklarni barvaqt aniklaş, samarali davolaşda, komponent gemoterapiyani joriy etiş buyiça ham muhim i.t. işlari ötkazildi (X.A. Hakimov, S.M. Baxromov va b.). Nafas, hazm va yuraktomir sistemasi kasalliklarini rentgenologik metod bilan aniqlaş masalalari yoritib beriddi (J.M. Abdurasulov, J.N. Mahsumov, A. R. Mansurov, Ş. Mirğaniyev). Nerv sistemasining infeksion va tomir kasalliklariga oid tadqiqotlar ötkaziddi (A.R. Rahimjonov, X.Q. Salohiddinov. N.M. Majidov). Psixiatrlar pellagra va quturiş kasalliklarida psixikaning buzilişini, şuningdek, psixozlarni davolaş masalalarini örganişdi (X. Olimov). Revmatizm va podagra kasalliklarining qay tarzda keçişi, bularning oldini oliş, davolaş (R.A. Qoraboyeva, T.S. Soliyev) joriy etiddi. Dermatovenerologlarning samarali işlari yumşoq şankrni tugatiş, zaxm, dermatomikozlar bilan kasallanişni kamaytirişga imkon berdi (A.A. Akovbyan, U. M. Mirahmedov, R.A. Kapkayev). Kurortologlar mahalliy kurort resurslarini örganişdi.
Respublikamizda farmakologiya fanining tezlik bilan rivojlanişi natijasida 40 dan ziyod yangi dorilar yaratildi va tibbiyot amaliyotiga tadbiq etiddi (I.K. Komilov, Ö.B. Zokirov va b .). T.ning asosiy tarmoqdaridan biri — taşqi muhitni örganiş, aholi yaşaydigan joylarni soğlomlaştiriş, sanitariyagigiyena şaroitini yaxşilaş, şaxsiy va ovqatlaniş gigiyenasi sohasida ham köp işlar qilindi ( A3. Zohidov, Ğ.M.Maqkamov, B.X. Ma'zumov, T.I. Iskanderov).
Özbekiston Respublikasi Soğliqni saklaş vazirligi tizimida köplab ilmiy tadqiqot intlari, tibbiyot oliy öquv yurtlari, jumladan, Toşkenpg farmatsevtika instituti va Toşkent vraçlar malakasini oşiriş instituti bor, ularda 3000 ga yaqin ilmiy xodim, şu jumladan, 2000 fan nomzodi va 250 dan ziyod fan doktori işlab turibdi (2004).
Saidjşol Bahromov, Erkin Qosimov, Najiulla Şomirzayev.
Q.: Infarkt, Tibbiyot deontologiyasi
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТИББИЁТ, медицина, табобат — кишилар соғлиғини сақлаш ва мустаҳкамлаш, умрни узайтириш, касалликларнинг олдини олиш, даволаш ҳақидаги билимлар ва шу соҳадаги амалий тадбирлар мажмуи.
Т. тиббийбиологик, клиник, тиббийижтимоий ва гигиеник фанларга бўлинади. Тиббийбиологик фанларга: одам гавдасининг тузилишини ўрганадиган анатомия, гистология ва цитология; организмнинг одатдаги ҳолатини, унда касалликнинг пайдо бўлиши, авж олиши, кечиши ва юз берадиган структур ҳамда функционал ўзгаришларни ўрганадиган нормал физиология ва биокимё; патологик анатомия ва патологии физиология; организмга дорилар таъсирини урганадиган умумий ва клиник фармакология, шунингдек, микробиология, вирусология ва паразитология, тиббиёт генетикаси ва б. киради. Одам касалликлари, уларни даволаш ва олдини олишни ўрганадиган клиник фанлар асосий даволаш усулига кўра, терапия ва хирургияга бўлинади. Т.нинг ушбу қисмлари ҳам, ўз навбатида, маълум орган, системалар касалликларини атрофлича ўрганиши, йўналиши бўйича турли соҳаларга бўлинади. Mac, терапияда кардиология, ревматология, нефрология, гастроэнтерология, гематология, гериатрия, фтизиатрия, педиатрия, неврология, психиатрия, дерматология ва венерология, курортология, физиотерапия, рентгенология, терапевтик стоматология; хирургиязя, умумий хирургиядан ташқари, акушерлик ва гинекология хирургияси, травматология ва ортопедия, анестезиология, реаниматология, нейрохирургия, онкология, урология, оториноларингология, офтальмология хлрургиялари ажратилади. Клиник фанларнинг ҳар бирида беморни текшириш ва касаллик белгилари семиотикасчни аниқлаш усуллари бўлими бор.
Ташқи муҳитнинг организмга таъсири ва аҳоли соғлиғини муҳофаза қилиш тадбирларини ўрганадиган тиббийижтимоий ва гигиен и к фанларга ижтимоий гигиена ҳамда соғлиқни сакдашни ташкил этиш, умумий гигиена, болалар ва ўсмирлар гигиенаси, коммунал гигиена, овқатланиш гигиенаси, радиацион гигиена, меҳнат гигиенаси, эпидемиология ва тиббиёт географияси, шунингдек, тиббиёт этикаси ва деонтологияси киради.
Т.нинг бундай бўлиниши шартли, чунки ижтимоий жараёнлар барча тиббиёт фанларига, шунингдек, илмийамалий соҳалар (ҳарбий тиббиёт, космик тиббиёт, спорт тиббиёти, суд тиббиёти ва б.)га бевосита тааллуклидир. Тиббийбиологик фанлар учун характерли бўлган экспериментал усул эса клиник ва гигиеник Т. соҳасига хам кенг кириб бормоқда. Т. табиий фанлар (биология, физика, кимё) ва ижтимоий фанлар ҳамда техника билан чамбарчас боғланган.
Тарихи. Замонавий Т.нинг келиб чиқиши, тараққиёт босқичи кўҳна тарихнинг турли даврларидаги дунёқарашларни ўз ичига олади. Маълумки, турли касалликлар, уларни даволаш ва олдини олиш ҳақидаги билимлар асоси қадимдан кишиларнинг тажриба ва кузатишларига боғлиқ бўлган.
Т.нинг халқ табобатидан мустақил фан даражасига кўтарилишида қад. Миср, Бобил тиббиёти, Гиппократ ва Лменнинг муҳим ўрни бор. Гиппократ касалликларни аниклаш, беморнинг ҳаёти ва фаолиятига ташқи муҳитнинг таъсирини ўрганиш, хасталикнинг келиб чиқиш сабабларини топиш ва даволашда бемор организмининг ўзига хос хусусиятларини билиш каби масалалар билан шуғулланган. Гален эса биринчи бўлиб организмдаги аъзо ва системаларнинг тузилиши ҳамда функцияларини, асосан, ҳайвонлар (маймунлар) организмида тажриба қилиб ўрганган. Унинг анатомия ва физиологияга дойр асарлари то 16-а. гача Т.нинг асоси бўлиб хизмат қилди.
Ўрта Осиё ва умуман Шарқда табобат айниқса, ривож топди. Шу даврда юнон, санскрит ва бошқа қад. Шарқ тилларида ёзилган тиббиётга дойр асарларнинг кўпчилиги, жумладан, Аристотель, Диоскорид ва Галеннинг доришуносликка оид асарлари сурёний ва араб тилларига таржима қилинди. Галеннинг «К,иво аладвия ал муфрада» («Содда дориларнинг қувватлари») ва Бадиғурснинг «АлАбдал аладвия ал муфрада» («Содда дориларнинг ўрнига ўтувчилар») каби китоблари илк бор машҳур табиб ва таржимон Ҳунайн ибн Исҳоқ алИбодий (809— 877) томонидан таржима қилинди. Шарқда Абу Ҳанифа адДинаворий (815 й. туғилган) «Китоб финнабот» («Ўсимликлар қақида китоб»)ни яратиб, унда 482 хил ўсимликнинг дорилик хусусиятларини баён этди. Абу Райҳон Берунийнинг «Китоб ассайдана фиттиб» («Тиббиётда доришунослик») асари ўша давр Т.ининг энг катта ютуғи ҳисобланиб, Ўрта Осиёда доришунослик илми — сайданага асос бўлди. Абу БакрарРозийнинг табобат соҳасидаги асарлари умуман жаҳон тиббиётининг ривожланиши, бойишида ғоят улкан аҳамият касб этди. Олимнинг тиббиёт энциклопедияси хисобланган 25 жилдли «АлЖомиъ алкабир ва қад урифа билҲовий» («АлҲовий номи билан танилган катта тўплам») асари шу давргача Ғарб ва Шарқ Т.ида қадрли бўлиб келди; 10 жилдли «Табобат китоби» ҳамда «Чечак ва қизамиқ ҳақида»ги китоби ҳам Т.да машҳур эди.
Ўрта асрда Абу Али ибн Сино Т.нинг ривожланишига катта ҳисса қўшди. Унинг «ал Қонун фиттиб» (қ. «Тиб қонунлари») асари асрлар оша жаҳон табобатида асосий қўлланма бўлиб келди. Бу асар Т.нинг асосий соҳалари: анатомия, физиология, патология, терапия, доришунослик, гигиена ва б.ни қамраб олган. Иситма, ўлат, чечак, қизамиқ каби юқумли касалликларни қандайдир кўзга кўринмас жониворлар қўзғатиши тўғрисида фикр юритган. У буйрак тошларини операция қилиб олиб ташлаш, трахеотомия қилиш, жароҳатларни даволаш усуллари ҳақида ёзади. Ибн Синонинг бизгача етиб келган энг муҳим асарларидан яна бири «алАдвия алқалбия» («Юрак дорилари»)дир. Унда олим юрак касаллигида қўлланадиган (ўзи топган) дорилар ҳақида ёзади.
Таниқли табиб Абу Мансур тибга оид «Мажмуъайи кабир дар адвият муфрада» («Содда дорилар ҳақида катта тўплам»), «Рисола дар иложи амрози садр» («Кўкрак касалликларининг давоси ҳақида рисола»), «Китоб ғуно ва муно» («Мақсадларни мукаммал баён қилган китоб») каби асарлар ёзган. Буларда ички касалликлар, тери касалликлари, иситмабезгак касаллиги, уларга қарши дорилар ва даволаш усуллари баён этилган.
Шарафутдин Абу Абдуллоҳ Муҳаммад ибн Юсуф Илоқий ҳам касалликларнинг келиб чиқиши, сабаблари, белгилари, уларни аниклаш ва даволашга оид кўп билимлар соҳиби бўлган.
Ўша даврнинг йирик табибларидан бири Бадриддин Самарқандий Муҳаммад ибн Баҳром Қалонисий ҳар хил касалликларга қарши мураккаб дорилар тайёрлаб тажрибада синаб кўрган.
13-а.нинг машҳур табибларидан бири Абу Ҳомид Муҳаммад ибн Али ибн Умар Нажибуддин Самарқандий «Ағзият алмарзо» («Касаллар истеъмол қиладиган овқатлар») номли китобида ҳар бир касалликда қандай таом истеъмол қилиниши ва қайси овқатлардан эҳтиёт бўлиш лозимлиги, шунингдек, овқатларнинг дорилик хусусиятлари ҳақида ёзган.
40 й.дан ортик, табобат илми билан шуғулланган Султон Али табиб Хуросоний (15—16-а.) ўз тажрибалари асосида 2 асар ёзган. Улардан бири «Дастур алилож» («Касалларни даволаш бўйича қўлланма»)дир. 15— 16-а.ларда Ҳиндистонда яшаб ижод этган хиротлик табиб Юсуф ибн Муҳаммад ибн Юсуф Юсуфий алҲиравий тиббий асарлари ва амалий ишлари билан Ўрта Осиё, Хуросон ва Ҳиндистонда табобатнинг яна ҳам тараққий этишига ўз ҳиссасини қўшди.
Абдулғозихон ибн Араб Муҳаммадхон Хоразмий (1603 — 1664) муҳим тиббий асарлари, жумладан, эски ўзбек тилида ёзилган «Манофиъ алинсон» («Инсон учун фойдали дорилар») номли асари билан машҳур.
18-а. нинг 2ярми ва 19-а.нинг 1ярмида Хоразмда яшаб ижод этган ўзбек табиби Жаъфархужа ибн Насруддинхўжа алҲусайний алКарукий Ҳазораспийнинг ўзбек тилида ёзилган «Мултақий аттиб» («Тиббий маълумотлар тўплами») асари (1823) 67 бобдан иборат бўлиб, унда асосан, киши аъзоларининг ҳар хил касалликлари ва уларни дорилар билан даволаш усуллари баён килинган.
Машҳур ўзбек табиби Маҳмуд Ҳаким Яйфоний Ҳўқандий (1851 й.да туғилган) умрининг кўп қисмини табобатни ўрганишга ва кишилар соғлиғини сақлашга сарфлади. У ўз давригача бўлган шарқ табобати қўлга киритган ютуқларни жамлаб ҳамда шахсий тиббий тажрибалари билан бойитган қолда «Қонун алилож» («Даволаш крнуни») ва «Тариқ алилож» («Даволаш усули») китобларини ёзиб крлдирган. Уларнинг иккинчисида ўпка, юрак, сут бези, меъда, жигар, ичак, буйрак, қовуқ ва иситма касалликлари, шишлар, тошмалар, мўй ва тирноққа оид хасталиклар, жароҳат ва яралар; суякларнинг синиши, заҳарлар, заҳарли ҳайвонлар чаққанида даволаш ва баъзи русча номдаги дорилар келтирилган.
Боситхон Зоҳидхон ўғли ўз ижодида Беруний, Розий, Ибн Сино, Илоқий, Қумрий ва Самарқандийларнинг асарларидан кенг фойдаланган. Бизгача унинг ўзбек тилида ёзилган 3 асари етиб келган.
Ўрта Осиёда қадимдан доривор ўсимликлар ва овқатли моддаларнинг хусусиятлари, уларнинг киши организмига етказадиган фойда ва зарарлари ўрганилган. Натижада халқ қўлида астасекин Т.га оид кўпгина маълумотлар йиғилиб борган. Улар эса кейинчалик тиббий асарлар яратишда муқим манбалардан бири бўлган.
Европада Уйғониш даврида Т. янгидан равнақ топди. 16-а.да кўпгина фанлар, айниқса, Т., физика ва кимёнинг ривожланиши касалликларни даволаш, сабабини билишда бу фанларнинг қонунларидан фойдаланиш имконини берди. Хирургияда, айниқса, жароҳатларни даволашда янги усуллар жорий қилинди. Анатомиянинг асосчиси А. Везалий мурдани ёриб текшириш билан одам организмининг тузилиши ва органлар фаолиятини илмий жиҳатдан аниқ асослаб берди. Инглиз врачи В. Гарвей қон айланиш системаси ҳақида асар яратиб, Т.да янги бўлим — физиологияга пойдевор қўйди. Физиканинг тараққиёти натижасида бу даврда микроскоп кашф этидди ва ундан Т.да фойдаланила бошланди. Голландиялик олим Антони Левенгук томонидан микроскопиянинг ривожлантирилиши микробиология соҳасининг шаклланишига сабаб бўлди.
17—18-а.ларда саноатнинг ривожланиши натижасида касб касалликлари ҳақидаги соҳа вужудга келди. Бундай касалликлар сабабини дастлаб россиялик олимлар ўрганиб, Т.га янги — касб касалликлари ҳамда мех.нат гигиенаси бўлимларини киритдилар. Кейинчалик табиий фанлар ва техника соқасидаги тадқиқотлар доираси янада кенгайди. Табиий фанларнинг ютуклари Т. тараққиётига ижобий таъсир кўрсатди, беморни объектив текшириш усуллари (пальпация, перкуссия ва б.) ва лаб. диагностика асослари ишлаб чиқилди. Клиник текширув натижаларини, мурдани ёриб текширишда олинган маълумотлар билан таққослаш усули (А.И. Полунин, Н. И. Пирогов ва немис олими Р. Вирхов ва б.) касаллик белгилари орган ва тўқима ҳамда ҳужайраларнинг тузилишидаги ўзгаришларга боғлиқ эканлигини исботлашга имкон берди, бу тадқиқотлар натижасида кейинчалик Т.нинг яна бир янги бўлими — патологик анатомия ва гистология соҳалари вужудга келди.
Энергиянинг сакланиш ва ўзгариш қонунлари кашф этилиши, органик моддаларнинг тузилиши, ўзгариш ва алмашинув йўлларини ўргана бориш биол. ва Т.нинг тараққиётида муҳим босқич бўлди, физиологик ҳодисаларни тушунтириб берган илмий йўналиш ўша қонунларга асосланди.
19-а.нинг 2ярмида микробиология соҳасида бир қанча янгиликлар яратилди. Эпидемик касалликлардан вабо, ўлатнит қўзғатувчилари ва касаллик эпидемиологияси ўрганилди, чечак микроби аникланди ва унга карши вакцина тайёрланди (Э. Женнер). Маҳоратли врачлар ёрдамида бутун дунёда чечакка қарши эмлаш расм бўлди. Юқумли касалликлар сабаби турли микроблар эканлигини Л. Пастер асослаб берди ва бу кашфиёт асосида кишиларни куйдирги, қутуриш каби юқумли касалликларга карши эмлаб, уларнинг олдини олиш усулларини ишлаб чиқиш имконияти туғилди. Шу даврда Европада безгак, тошмали терлама (тошмали тиф), қайталама терлама ва б. юқумли касалликларни қўзғатувчи микроблар топилди. И.И. Мечников иммунитет ҳақидаги таълимотни яратди. Микробиологик кашфиётлар асосида гигиена фани шаклланди ва юксала борди. Ўша даврда Россия ва б. давлатларда ташқи муҳитнинг — ҳаво, сув ва тупроқнинг инсон организмига, шунингдек, ижтимоий омиллар — мехнат, турмуш тарзи ва овқатланиш шароитларининг ишчилар соғлиғига таъсирини ўрганиш туфайли ижтимоий гигиена муаммоси илмий асослаб берилди.
19-а.нинг сўнгги чорагида шаклланган биокимё фани соғлом организмда ва патологик ҳолатларда моддалар алмашинувини ўрганиш, унинг ўзгаришини текшириш натижасида касалликларни аниклаш билан физиология ва патофизиологияни бойитди ва Т.га янги, юқори информатив ва бажарилиши осонроқ лаб. усулларини киритди. Орқа мия нервларидаги сезувчи ва ҳаракатлантирувчи толалар ўрганилди, бу эса организмда нерв системаси фаолиятининг аҳамиятини аниқлашга имкон берди, қон ва лимфа таркиби, безларнинг тузилиши ва функциялари ўрганилди. Рус олимлари С. П. Боткин, И.М. Сеченов, И.П. Павлов тадқиқотлари туфайли марказий нерв системаси ва бутун организмнинг фаолият крнунлари материалистик нуктаи назардан таърифлаб берилди.
Умуман бу даврда экспериментал Т. тобора ривожланиб борди, француз олими К. Бернар ва рус патофизиологи В.В. Пашутиннинг бу борада олиб борган илмий ишлари умумий патология (кейинчалик А. А. Богомолец ва С.С. Халатов асослаган патологик физиология)нинг фан сифатида шаклланишида муҳим аҳамият касб этди. Анатомия ва топографик анатомияларни чуқур ўрганиш хирургияда операцияларнинг муваффакиятини таъминлади.
20-а.да Т. да мисли кўрилмаган ютуқларга эришилди. Немис олими В.К. Рентген икснурларни кашф этди ва Т.да рентгенологияга асос солди. Табиий радиоактивликнинг кашф этилиши, ядро физикаси соғасидаги тадқиқотлар ионловчи нурларнинг тирик организмга таъсирини ўрганувчи радиобиология фанини юзага келтирди. Бу соҳадаги кейинги изланишлар даволаш ва диагностика мақсадида радиоактив изотоплардан, нишонланган атомлардан фойдаланиш имконини берди. Т. техникаси ҳам тез ривожланди. Т.га электроника ютукларининг татбиқ этилиши натижасида организмдаги турли орган ва системалар фаолиятини аниқ белгилаб берадиган усуллар, сунъий юрак, сунъий буйрак ва ҳ.к. ихтиро қилинди. Электрон микроскоп эндиликда ҳужайрадаги энг мураккаб ва нозик ўзгаришларни, майда микробларни аниқлашда зарур қурол бўлиб қолди. Т. кибернетикаси ёрдамида замонавий, ихчам ва қулай протезлар яратилди, шунингдек, операция вақтида беморнинг нафас олиши ва артериал босимини меъёрида саклаб турадиган турли автоматик системалар ишлаб чиқилди, техника тараққиёти, ўз навбатида, Т.га янги соҳалар (авиация тиббиёти, космик тиббиёт)ни киритди. Ирсият ва организмнинг ўзгарувчанлик қонуниятини ўрганадиган генетика фани Т.нинг ривожига катта таъсир кўрсатди. Ирсий касалликларни ўрганиш тиббиёт генетикасининг пайдо бўлишига олиб келди. Иммунологиянинг ривожланиши иммунологик ўзгаришлар оқибатида келиб чиқадиган касалликларни ўрганадиган иммунопатологияга асос бўлди. К. Ландштейнернинг изогемагглютинация қонуни (1900— 01), Я. Янский томонидан одам қони таркиби жиҳатидан 4 гуруҳга бўлиниши кашф этилиши (1907) Т. амалиётида қон қуйишдан кенг фойдаланишга имкон берди. Бу даврда Т.га Пиркенинг сил касаллигини аникдайдиган аллергик реакцияси (қ. Пирке реакцияси) ва аллергия термини киритилди. 1939—40 й.ларда микроорганизмларга қарши курашнинг кучли воситаларидан бўлган антибиотиклар ихтиро қилинди ва амалда қўлланила бошлади. Витаминлар ҳақидаги таълимот ҳам ривож топди. Ички секреция безларининг тузилиши ва функциясини ўрганиш туфайли эндокринология мустақил фанга айланди, у ривожланиб, гормонотерапия ва гормонал регуляция масалаларини хам ўрганишга киришилди. Кимётерапия, гормонотерапия ва марказий нерв системасига таъсир этадиган препаратларнинг қўлланилиши ва турли синтетик препаратларни олиш усулларининг кенгайиши клиник Т.ни тубдан ўзгартирди. Бу даврда янги тиббий жиҳозлар, жумладан, электрон аппаратлар ёрдамида юрак фаолиятини клиник ва экспериментал текширишлар амалиётда кенг қўлланиши натижасида кардиология соҳаси ички касалликлар клиникасидан мустақил фан сифатида ажралиб чикди. Миокард инфаркти, қон ивиши, атеросклероз ва б. клиникаси таърифлаб берилди. Эндиликда кардиология муаммоларини терапевтларгина эмас, балки хирурглар, физиологлар, биокимёгарлар ва б. хам ўрганмоқдалар. Қон системасини ўрганадиган фан — гематология хам ривожланди. Уруш харакатлари чоғида ҳарбий дала хирургияси юзага келди. Травматизмнинг ўсиши туфайли травматология ва ортопедия шаклланди. В.П. Фшштовнннг пластик хирургия соҳасидаги ишлари жаҳон Т.ида юксак баҳоланди, Америкалик олим Х.У. Кушинг, рус олимлари А.Л. Поленов, Н.Н. Бурденко ва б. нинг ишлари нейрохирургиянинг шаклланишига имкон берди. Сийдиктаносил аъзолари касалликларини хирургик усулда даволаш йўлга қўйилиши туфайли урология соҳаси қарор топди. Наркоз бериш усули такомиллаштиридди. Рус хирурги А. В. Вишневский новокаин эритмаси билан маҳаллий оғриқсизлантириш усулини ишлаб чикди (1923—30). Замонавий наркоз бериш усули ва антибактериал терапия юрак ва ўпка хирургиясининг ривожланишига йўл очди, сунъий қон айланиш аппарати ва ҳ.к. кашф этилди. Кардиохирургия хам янги одимлар ташлади: туғма ва ревматик юрак пороклари хирургик йўл билан даволана бошланди. Юрак трансплантологиясига асос солинди (Жан. Африка хирурги К. Барнард, 1967).
20-а. бошларида ўсмалар ҳақидаги фан — онкология шаклланди. Кейинги тадқиқотларда ўсмаларнинг, чунончи ракнинг вирусли ва канцероген шакл назариялари юзага келди. Микробиология тез суръатлар билан ривожланди: силга қарши вакцина тайёрланди (1921, А. Кальмет ва Ш. Герен). Кейинги изланишлар натижасида полиомиелит, дифтерия ва б. инфекцион касалликларни бартараф қиладиган вакцина, зардоблар ихтиро қилинди; риккетсиоз, лептоспирозлар ҳақидаги таълимот ишлаб чикидци. Д. И. Ивановскийнинг фильтрланувчи вирусларни ихтиро қилиши (1892) ва Нидерландия ботаниги М. Бейеринкнинг кейинги тадкиқотлари вирусологиянинг мустақил фан сифатида шаклланишига олиб келди.
Замонавий тиббиётнинг баъзи муаммолари. Илмий техника ривожи, ижтимоийиқтисодий ўзгариш ва муваффақиятлар туфайли аҳоли соғлиғини саклашда касалликлар таркибида муҳим ижобий ўзгаришлар рўй берди, ўлим камайди, узоқ умр кўрувчилар сони ортди. Иқтисодий жиҳатдан ривожланган мамлакатларда илгари дунёда кенг тарқалган ўта хавфли эпидемик касалликлар (вабо, ўлат, чечак ва б.) га барҳам берилди. Кишилар соглигига ва халқ хўжалигига катта зарар етказаётган грипп, вирусли гепатит, орттирилган иммун танқислиги ва б. вирусли касалликларга қарши кураш шу куннинг муҳим тиббий муаммоларидан бўлиб қолмоқца.
Юрактомир касалликларидан юракнинг ишемик касаллиги (қ. Инфаркт), атеросклероз, гипертония касаллиги ва б.нинг олдини олиш алоҳида аҳамият касб этмоқда. Асаббузарлик, тамаки чекиш, жисмоний меҳнат билан кам шуғулланиш, меъёридан кўп овқат ейиш, спиртли ичимликларга ружу килиш, гиёҳвандлик каби иллатлар бундай касалликларнинг кўпайишига сабаб бўлмоқда. Лекин бу касалликларни ўз вактида аниқдаш ва даволашда замонавий Т. анчагина муваффақиятларга эришди.
Хавфли ўсмаларнинг пайдо бўлиш сабабларини аниқлаш ва даволаш Т.нинг энг долзарб масаласидир. Кимёвий канцероген моддалар ва нурланишнинг таъсирини камайтириш, ўсмалар пайдо қиладиган вирусларни топиш ва организмнинг ҳимоя механизмларини ўрганиш муҳим масалалардандир. Бу борада Ўзбекистон Онкология маркази ҳам фаол иш олиб бормоқда.
Замонавий Т.нинг долзарб масалаларидан яна бири асаб ва руҳий ўзгаришларни ўрганишдир, чунки бир қатор мамлакатларда бунга соғлиқни сақлашнинг биринчи масаласи деб қарашмоқда.
Ташқи муҳитни муҳофаза қилиш ва соғломлаштириш жуда муҳим ижтимоий ва сиёсий аҳамиятга эга. Сув, ҳаво, тупроқнинг ифлосланиши ва биосферада экологик мувозанатнинг бузилиши кишилар соғлиғига салбий таъсир кўрсатмоқда. Ичимлик сув ва тупроқнинг саноат чиқиндилари билан ифлосланишининг олдини олиш ўта долзарб масаладир. Ташқи муҳитни соғломлаштириш, табиатни муҳофаза қилиш учун кураш халқаро аҳамиятга молик бўлиб қолди. Бу соҳада кейинги йилларда республикада шифокорлар, айниқса гигиенист олимлар ва махсус и.т. институтлари жамоалари кўпгина арзигулик ишлар қилишди. Ҳоз. замон Т.и олдида турган энг муҳим масалалардан яна бири врач билан бемор ўртасидаги муносабатларнинг (қ. Тиббиёт деонтологияси) самарадорлигига эришишдир. Орган ва тўқималарни кўчириб ўтқазишдаги донорлик, тўқималар мое келмаслигини бартараф қилиш ва ушбу муаммога боғлиқ бир қанча масалалар, мас., ўзак ҳужайралардан даволаш мақсадида фойдаланиш Т.да муҳим ўрин тутмоқда.
Ўзбекистонда тиббиётнинг ривожланиши. Тошкентда Туркистон унти таъсис этилиши ва унинг таркибида тиббиёт фтининг очилиши Ўзбекистонда Т.нинг ривожланишидаги муғим санадир. Бу фт кейин (1931 й.) Тошкент тиббиёт интига айлантирилди.
1918 йилда Тошкентда микробиология лаб. (кейинчалик Эпидемиология ва микробиология и.т. института ҳамда вакцина ва қон зардоблари и.т. институтлари), 1919 йилда Н.А. Семашко номидаги физиотерапия инти (ҳоз. Тиббий тикланиш ва физиотерапия институти), 1924 йилда Бухорода Тиббиёт паразитологияси ва безгак инти (кейинчалик Самарқандга кўчирилган) ташкил этилди. Т. ходимларининг комплекс равишда олиб борган ишлари туфайли безгак ва ришта каби касалликлар тугатилди. Бунда олимларимиздан Л.М. Исаев, А.А. Аскаров, Т.Х. Нажмиддинов, И.К,.Мусабоев, Г.Н. Терехов ва б.нинг ҳиссаси катта бўлди.
Ўзбекистон Сил и.т. институтида беморларни меҳнат билан даволаш усули ишлаб чиқилди (Ш.А. Алимов). Республика фтизиатрлари сил эпидемиологияси, клиникаси, даволаш ва олдини олиш масалаларини ёритиб беришди. А.Н. Крюков, И.А. Кассирский, З.И. Умидова, М.С. Турсунхўжаева, Х.И. Янбаева ва б.нинг иштироки ҳамда раҳбарлигида Ўзбекистон иқлимининг юрактомир тизимига, организмдаги моддалар алмашинувига ва жигар хасталикларига таъсири ўрганилди. Иссиқ иқлимнинг организмнинг физиологик жараёнига таъсирини аниклашда Н.В. Данилов, А.Ю.Юнусов, А.С.Содиқов, А.Ҳ. Ҳошимов, З.Р. Юнусовлар катта и.т. ишлари олиб бордилар. Гастроэнтерология масалалари республика иклимига ва маҳаллий аҳолининг турмуш хусусиятлари ва иммун ҳолатига боғлаб ўрганилди, бу соҳада республикамиз олимлари А.А. Асқаров, Э.И. Отахонов, Н.И. Исмоилов, Э.Й. Қосимов ва б.нинг тадқиқотлари муҳим аҳамият касб этди. К.А. Зуфаров раҳбарлигида меъдаичак йўлини электрон микроскопда ўрганиш ишлари олиб борилди ва бу соҳа бўйича ноёб атлас яратилди.
Буқоқнинг эпидемиологияси, клиникаси, давоси ва олдини олиш ғамда биокимёси соҳасида катта тадқиқотлар олиб борилди (С.А. Масумов, Ё.Ҳ. Тўрақулов ва б.). Кейинги вақтда назарий ва экспериментал Т.нинг асосий фанларидан бири — патологик физиология соҳасида, чунончи унинг овқат ҳазм қилиш органлари, моддалар алмашинуви патологяиси ва аллергология бўлимлари бўйича илмийамалий аҳамиятга эга бўлган бир қатор тадқиқотлар олиб борилди (Н.Ҳ. Абдуллаев, Ҳ.Ё. Каримов, М.М. Ҳақбердиев).
Иссиқ иқлим шароитида болаларда х,азм аъзолари касалликларининг турли жиҳатлари ўрганилди. Педиатрияда гемотерапия, юрак гликозидларини татбик, этиш ва болалар овқатланиши соҳасида тадқиқот ишлари олиб борилди (С.Ш. Шамшиев, С.Н. Йўлдошеваваб.).
Ўзбекистонда хирургия мактабининг ривожланишига С.А. Масумов, Ҳ.Ғ. Ғофуров, В.В. Воҳидов, Ў.О. Орипов, СМ. Аъзамхўжаев, М.А. Ашрапова, P.M. Нурмуҳамедов, Ш.И. Каримов ва б. катта ҳисса қўшишди. Умумий хирургия билан бир қаторда унинг тармоқдари: нейрохирургия, ортопедия ва травматология (Н.М. Шоматов, О.Ш. Шокиров, М.Ҳ. Қориев, Ш.Ш. Ҳамраев ва б.), урология (О.М. Мухторов ва б.), болалар хирургияси (К.Х. Тоҳиров, А.С. Сулаймонов); болалар юқумли касалликлари (Ш.Ҳ. Хўжаев, О.С. Махмудов, Т.О. Даминов) бўйича ҳам ўтказилган илмий изланишлар яхши самаралар берди. Республикада оториноларингология фани Қ.Ж. Миразизов ва б. томонидан анча тараққий эттирилди. Кўз касалликларини аниклаш ва даволаш масалалари (М.К. Комилов), нафас органларининг профилактикаси, ташҳиси ва даво усулларига тааллукли янгиликлар қўлга киритилди (А. М. Убайдуллаев, Н. Ҳ. ПТомирзаев). Гематология ва қон қуйиш соқаларида камқонликларни барвақт аниклаш, самарали даволашда, компонент гемотерапияни жорий этиш буйича ҳам муҳим и.т. ишлари ўтказилди (Х.А. Ҳакимов, С.М. Бахромов ва б.). Нафас, ҳазм ва юрактомир системаси касалликларини рентгенологик метод билан аниқлаш масалалари ёритиб беридди (Ж.М. Абдурасулов, Ж.Н. Маҳсумов, А. Р. Мансуров, Ш. Мирғаниев). Нерв системасининг инфекцион ва томир касалликларига оид тадқиқотлар ўтказидди (А.Р. Раҳимжонов, Х.Қ. Салоҳиддинов. Н.М. Мажидов). Психиатрлар пеллагра ва қутуриш касалликларида психиканинг бузилишини, шунингдек, психозларни даволаш масалаларини ўрганишди (X. Олимов). Ревматизм ва подагра касалликларининг қай тарзда кечиши, буларнинг олдини олиш, даволаш (Р.А. Қорабоева, Т.С. Солиев) жорий этидди. Дерматовенерологларнинг самарали ишлари юмшоқ шанкрни тугатиш, захм, дерматомикозлар билан касалланишни камайтиришга имкон берди (А.А. Аковбян, У. М. Мираҳмедов, Р.А. Капкаев). Курортологлар маҳаллий курорт ресурсларини ўрганишди.
Республикамизда фармакология фанининг тезлик билан ривожланиши натижасида 40 дан зиёд янги дорилар яратилди ва тиббиёт амалиётига тадбиқ этидди (И.К. Комилов, Ў.Б. Зокиров ва б .). Т.нинг асосий тармоқдаридан бири — ташқи муҳитни ўрганиш, аҳоли яшайдиган жойларни соғломлаштириш, санитариягигиена шароитини яхшилаш, шахсий ва овқатланиш гигиенаси соҳасида ҳам кўп ишлар қилинди ( A3. Зоҳидов, Ғ.М.Мақкамов, Б.Х. Маъзумов, Т.И. Искандеров).
Ўзбекистон Республикаси Соғлиқни саклаш вазирлиги тизимида кўплаб илмий тадқиқот интлари, тиббиёт олий ўқув юртлари, жумладан, Тошкенпг фармацевтика институти ва Тошкент врачлар малакасини ошириш институти бор, уларда 3000 га яқин илмий ходим, шу жумладан, 2000 фан номзоди ва 250 дан зиёд фан доктори ишлаб турибди (2004).
Саиджшол Баҳромов, Эркин Қосимов, Нажиулла Шомирзаев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.