Farmakologiya

Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 47–48-b. — ziyouz.com

Farmakologiya (yun. pharmacon — dori va logiya) — tibbiybiologik fan; odam va hayvonlar organizmiga dorilar yuborilgandan keyin ularda röy beradigan özgarişlarni örganadi. F. bir neça yönalişlarni öz içiga oladi: farmakodinamika — doridarmonlarning organizmga ta'sirini, farmakokinetika — dorilar organizmga tuşgandan to organizmdan çiqib ketgunça bölgan harakatini (sörilişi, taqsimlanişi, biotransformatsiyasi va ekskretsiyasi), biokimyoviy farmakologiya — dorilarning organizmdagi molekulyar ta'sir mexanizmini örganadi. Doridarmonlarning tibbiyot amaliyotidagi ta'sirini örganiş esa klinik F.ning vazifasidir.

Umumiy va xususiy F. ajratiladi. Umumiy F. dorilarning organizmga ta'sir mexanizmini, şu tufayli kelib çikadigan umumiy özgarişlarni, dori moddalarini organizmga yuboriş, ularning sörilişi, taqsimlinişi, özgarişi va organizmdan çiqiş jarayonlarini, dori moddalarining xususiyatiga ta'sir etuvçi şaroitlarni, dori moddalarining ta'sir va davolaş turlarini, ularni birga qöllanganda röy beradigan jarayonlarni hamda ularning standartlaş, tasniflaş va qidiriş kabi juda kup muammoli masalalarini örganadi.

Xususiy F.ning vazifasi — asosiy ta'sir kuçiga köra sistemalaşgan dori moddalar, ya'ni oğriqsizlantiruvçi, siydik haydovçi va h.k. ni örganiş. Şuningdek, turli xil mikroorganizm va parazitlarga ta'sir etuvçi dorilar ham xususiy F.da qayd etiladi. Xususiy F. farmatsevtik kimyo, farmatsevtik texnologiya, farmakognoziya, biokimyoviy F., kimyoterapiya, toksikologiya va b. fanlar b-n uzviy boğliq. Şu tufayli tibbiyotning asosiy nazariy bilimlari F. orqali amaliy tibbiyotga tadbiq etiladi.

F. tarixi uzok, ötmişga borib taqaladi, çunki inson yaratilgandan boşlab u tabiat qöynida yaşab özining turli xil noxuş holatlari va kasalliklariga atrofidagi giyohlardan, hayvonot olamidan şifo, doridarmon izlagay. F. rivojlanişiga qad. arab, yunon va Osiyo mamlakatlari olimlari ham katta hissa qöşganlar. Xususan, Gippokrat, Dioskarid, Galen va b.ning dorivor giyohlar hamda ularning işlatilişi haqidagi ma'lumotlari 19-a. gaça F. sohasida asosiy qöllanma bölib kelgan.

Yaqin Şarq va Örta Osiyoda Abu Rayhon Beruniy, Abu Ali ibn Sinolarning dorivor giyohlar va moddalar haqidagi asarlari F. taraqqiyotiga muhim turtki buldi. Ibn Sinoning «Tib qonunlari» asarida qayd etilgan 811 xil oddiy dorilarning 612 tasi dorivor ösimliklar va ulardan foydalaniş usullariga bagişlangan. Uşbu asar şu kungaça öz ahamiyatini saqlab kelmoqda.

19-a.ga qadar F. asosan empirik tarzda rivojlangan. Şu davrga kelib eksperimental F. şakllandi. Bunda F. Majandi, Klod Bernar, R. Buxgeym, I. P. Pavlov, V. V. Zakusov, M. D. Maşkovskiy va b. jahon olimlarining ulkan hissalari bor.

Özbekistonda F. 1920 y. Toşkentda Turkiston davlat un-ti tibbiyot fti qoşida F. kafedrasini taşkil etilişi tufayli rivojlandi. Keyinçalik respublikaning turli şaharlaridagi tibbiyot intlari qoşidagi F. kafedralarida, Özbekiston FA ning i.t. institutlarida F. fani yanada rivojlantirildi. Özbek farmakologlaridan, prof. I.K. Kamilov, M. B. Sultonov, Ö.B. Zokirov, Q.N. Najmiddinov, S. S. Azizova va b.ning izlanişlari natijasida dorivor ösimliklar va kimyoviybiologik faol moddalardan 200 dan ortiq şifobaxş moddalar ajratib olindi, ularning 30 dan ortiği klinik tekşiruvlardan ötkazilib, tibbiyot amaliyotiga tadbiq etildi.

Özbekiston mustaqillikka erişgandan söng Respublika soğliqni saklaş vazirligi qoşida Dorivor moddalar va tibbiyot texnikasi sifatini nazorat qiliş hamda standartlaş böyiça Boş boşqarma hamda ular tarkibida farmakologiya va farmakopeya qömitalarining tuzilişi munosabati b-n F. fani yanada ravnaq topdi. Qisqa muddat içida 20 dan ortiq şifobaxş ösimliklar va 10 dan ortiq yangi biologik faol preparatlar (piratsin, kupir, fentriazolin, kobavit, fensulkal, glipil, mumiyo tabletkasi, navbaxtin, benzketozon va b.) tibbiyotda qöllaş uçun tavsiya etildi.

Veterinariya F. si ham jadal rivojlanmokda. U dorivor moddalarning turli hayvonlar organizmiga, ularning öziga xos kasalliklariga ta'sirini örganadi, hayvonlarning ösişini tezlatuvçi, mahsuldorligini oşiruvçi, boquvini boyituvçi va turli kasalliklarning oldini oladigan dorivor moddalarni izlaydi va veterinariya amaliyotiga (kovilon, navbaxtid va b.) tatbiq etadi. Bu borada Samarqand veterinariya in-ti va Toşkent agrar un-tining veterinariya bölimlarida ilmiy işlar olib borilmoqda.

Ad.Maxsumov M. N., Malikov M. M., Farmakologiya, T., 1997; Azizova S . S ., Farmakologiya, T., 2002.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ФАРМАКОЛОГИЯ (юн. pharmacon — дори ва логия) — тиббийбиологик фан; одам ва ҳайвонлар организмига дорилар юборилгандан кейин уларда рўй берадиган ўзгаришларни ўрганади. Ф. бир неча йўналишларни ўз ичига олади: фармакодинамика — доридармонларнинг организмга таъсирини, фармакокинетика — дорилар организмга тушгандан то организмдан чиқиб кетгунча бўлган ҳаракатини (сўрилиши, тақсимланиши, биотрансформацияси ва экскрецияси), биокимёвий фармакология — дориларнинг организмдаги молекуляр таъсир механизмини ўрганади. Доридармонларнинг тиббиёт амалиётидаги таъсирини ўрганиш эса клиник Ф.нинг вазифасидир.

Умумий ва хусусий Ф. ажратилади. Умумий Ф. дориларнинг организмга таъсир механизмини, шу туфайли келиб чикадиган умумий ўзгаришларни, дори моддаларини организмга юбориш, уларнинг сўрилиши, тақсимлиниши, ўзгариши ва организмдан чиқиш жараёнларини, дори моддаларининг хусусиятига таъсир этувчи шароитларни, дори моддаларининг таъсир ва даволаш турларини, уларни бирга қўлланганда рўй берадиган жараёнларни ҳамда уларнинг стандартлаш, таснифлаш ва қидириш каби жуда куп муаммоли масалаларини ўрганади.

Хусусий Ф.нинг вазифаси — асосий таъсир кучига кўра системалашган дори моддалар, яъни оғриқсизлантирувчи, сийдик ҳайдовчи ва ҳ.к. ни ўрганиш. Шунингдек, турли хил микроорганизм ва паразитларга таъсир этувчи дорилар ҳам хусусий Ф.да қайд этилади. Хусусий Ф. фармацевтик кимё, фармацевтик технология, фармакогнозия, биокимёвий Ф., кимётерапия, токсикология ва б. фанлар б-н узвий боғлиқ. Шу туфайли тиббиётнинг асосий назарий билимлари Ф. орқали амалий тиббиётга тадбиқ этилади.

Ф. тарихи узок, ўтмишга бориб тақалади, чунки инсон яратилгандан бошлаб у табиат қўйнида яшаб ўзининг турли хил нохуш ҳолатлари ва касалликларига атрофидаги гиёҳлардан, ҳайвонот оламидан шифо, доридармон излагай. Ф. ривожланишига қад. араб, юнон ва Осиё мамлакатлари олимлари ҳам катта ҳисса қўшганлар. Хусусан, Гиппократ, Диоскарид, Гален ва б.нинг доривор гиёҳлар ҳамда уларнинг ишлатилиши ҳақидаги маълумотлари 19-а. гача Ф. соҳасида асосий қўлланма бўлиб келган.

Яқин Шарқ ва Ўрта Осиёда Абу Райҳон Беруний, Абу Али ибн Синоларнинг доривор гиёҳлар ва моддалар ҳақидаги асарлари Ф. тараққиётига муҳим туртки булди. Ибн Синонинг «Тиб қонунлари» асарида қайд этилган 811 хил оддий дориларнинг 612 таси доривор ўсимликлар ва улардан фойдаланиш усулларига багишланган. Ушбу асар шу кунгача ўз аҳамиятини сақлаб келмоқда.

19-а.га қадар Ф. асосан эмпирик тарзда ривожланган. Шу даврга келиб экспериментал Ф. шаклланди. Бунда Ф. Мажанди, Клод Бернар, Р. Бухгейм, И. П. Павлов, В. В. Закусов, М. Д. Машковский ва б. жаҳон олимларининг улкан ҳиссалари бор.

Ўзбекистонда Ф. 1920 й. Тошкентда Туркистон давлат ун-ти тиббиёт фти қошида Ф. кафедрасини ташкил этилиши туфайли ривожланди. Кейинчалик республиканинг турли шаҳарларидаги тиббиёт интлари қошидаги Ф. кафедраларида, Ўзбекистон ФА нинг и.т. институтларида Ф. фани янада ривожлантирилди. Ўзбек фармакологларидан, проф. И.К. Камилов, М. Б. Султонов, Ў.Б. Зокиров, Қ.Н. Нажмиддинов, С. С. Азизова ва б.нинг изланишлари натижасида доривор ўсимликлар ва кимёвийбиологик фаол моддалардан 200 дан ортиқ шифобахш моддалар ажратиб олинди, уларнинг 30 дан ортиғи клиник текширувлардан ўтказилиб, тиббиёт амалиётига тадбиқ этилди.

Ўзбекистон мустақилликка эришгандан сўнг Республика соғлиқни саклаш вазирлиги қошида Доривор моддалар ва тиббиёт техникаси сифатини назорат қилиш ҳамда стандартлаш бўйича Бош бошқарма ҳамда улар таркибида фармакология ва фармакопея қўмиталарининг тузилиши муносабати б-н Ф. фани янада равнақ топди. Қисқа муддат ичида 20 дан ортиқ шифобахш ўсимликлар ва 10 дан ортиқ янги биологик фаол препаратлар (пирацин, купир, фентриазолин, кобавит, фенсулкал, глипил, мумиё таблеткаси, навбахтин, бензкетозон ва б.) тиббиётда қўллаш учун тавсия этилди.

Ветеринария Ф. си ҳам жадал ривожланмокда. У доривор моддаларнинг турли ҳайвонлар организмига, уларнинг ўзига хос касалликларига таъсирини ўрганади, ҳайвонларнинг ўсишини тезлатувчи, маҳсулдорлигини оширувчи, боқувини бойитувчи ва турли касалликларнинг олдини оладиган доривор моддаларни излайди ва ветеринария амалиётига (ковилон, навбахтид ва б.) татбиқ этади. Бу борада Самарқанд ветеринария ин-ти ва Тошкент аграр ун-тининг ветеринария бўлимларида илмий ишлар олиб борилмоқда.

Ад.Махсумов М. Н., Маликов М. М., Фармакология, Т., 1997; Азизова С . С ., Фармакология, Т., 2002.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.