Farmakologiya

Farmakologiya (yunonça pharmakon — «dori» va «logiya» — «ta'limot») — dori moddalari va ularning tirik organizmga ta'sirini örganadigan tibbiy-biologik fan. ÖzME'ga köra, u odam va hayvonlar organizmiga dori yuborilgandan keyin röy beradigan özgarişlarni tekşiradi. Rusça Vikipediyaga köra, keng ma'noda farmakologiya umuman fiziologik faol moddalar haqidagi fandir; davolaşda qöllanadigan bunday moddalar dori vositalari deb ataladi.1

Farmakologiya bir neça yönalişni qamrab oladi. Farmakodinamika dorilarning organizmga qanday ta'sir qilişini örganadi. Farmakokinetika dori organizmga tuşgan paytdan to undan çiqib ketgunça kuzatiladigan jarayonlar — sörilişi, taqsimlanişi, biotransformatsiyasi va çiqarilişi bilan şuğullanadi. Biokimyoviy farmakologiya dorilar ta'sirining molekulyar mexanizmlarini tadqiq etadi. Dori vositalarining amaliy tibbiyotdagi ta'sirini örganiş esa klinik farmakologiyaning vazifasi hisoblanadi; rusça Vikipediyaga köra, aynan bemorni bevosita kuzatiş dorining eng maqbul qöllaniş tartibini aniqlaşga imkon beradi.

ÖzME farmakologiyani umumiy va xususiy qismlarga ajratadi. Umumiy farmakologiya dorilar ta'sirining umumiy qonuniyatlarini, ularni organizmga yuboriş yöllarini, dori ta'siriga ta'sir etuvçi şaroitlarni, dorilarni birga qöllaşda yuzaga keladigan özaro ta'sirlarni, şuningdek ularni standartlaş va tasniflaş masalalarini örganadi. Xususiy farmakologiya esa asosiy ta'siriga köra guruhlangan dori vositalari — oğriq qoldiruvçi, siydik haydovçi, mikroblar va parazitlarga qarşi dorilar va boşqalarni tavsiflaydi. U farmatsevtik kimyo, farmakognoziya, kimyoterapiya va toksikologiya bilan uzviy boğliq. Rusça Vikipediyada neyrofarmakologiya, psixofarmakologiya, yurak-qon tomir farmakologiyasi, farmakogenetika va farmakogenomika kabi tarmoqlar ham sanab ötilgan; farmakogenetika dorilarga javob reaksiyasining irsiy omillarga boğliqligini örganadi.

Inson qadimdan kasalliklardan xalos bölişni atrofidagi ösimlik va hayvonot olamidan izlagan. ÖzME'ga köra, Gippokrat, Dioskorid, Galen va boşqa qadimgi olimlarning dorivor giyohlar haqidagi ma'lumotlari XIX asrgaça asosiy qöllanma bölib xizmat qilgan. Yaqin Şarq va Örta Osiyoda Abu Rayhon Beruniy va Abu Ali ibn Sino asarlari farmakologiya rivojiga katta turtki bergan. ÖzME ma'lumotiça, Ibn Sinoning «Tib qonunlari» asarida tilga olingan 811 oddiy dorining 612 tasi dorivor ösimliklar va ulardan foydalaniş usullariga bağişlangan.

XIX asrgaça bu fan asosan tajribaga tayangan holda rivojlangan, şu asrda esa eksperimental farmakologiya şakllangan. Bunda F. Majandi, Klod Bernar, R. Buxgeym, I. P. Pavlov, V. V. Zakusov, M. D. Maşkovskiy kabi olimlarning hissasi katta bölgan.

ÖzME'ga köra, Özbekistonda farmakologiya 1920-yilda Toşkentdagi Turkiston davlat universiteti tibbiyot fakultetida farmakologiya kafedrasi taşkil etilişi bilan rivojlana boşlagan. Keyinçalik tibbiyot institutlari va Fanlar akademiyasining ilmiy muassasalarida tadqiqotlar kengaygan. I. K. Kamilov, M. B. Sultonov, Ö. B. Zokirov, S. S. Azizova va boşqa olimlar izlanişlari natijasida dorivor ösimliklar va biologik faol moddalardan 200 dan ortiq şifobaxş modda ajratib olingan, ularning 30 dan ortiği klinik sinovlardan ötib, tibbiyotga joriy etilgan. Mustaqillik yillarida dori vositalari sifatini nazorat qiluvçi boşqarma va uning tarkibida farmakologiya hamda farmakopeya qömitalari tuzilgan; ÖzME'ga köra, qisqa muddatda 20 dan ortiq şifobaxş ösimlik va 10 dan ortiq yangi preparat tibbiyotda qöllaş uçun tavsiya etilgan.

Veterinariya farmakologiyasi ham alohida yönaliş sifatida rivojlanmoqda: u dorilarning turli hayvonlar organizmiga ta'sirini örganadi, hayvonlar kasalliklarining oldini oliş va mahsuldorligini oşiriş uçun yangi vositalar izlaydi.