Fatsiya
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 82–83-b. — ziyouz.com
Fatsiya (lot. facies — köriniş, qiyofa) (geologiyada) — çökindi toğ jinslari majmuasi, hosil böliş şaroitlarini tavsiflovçi muayyan litologik va minerologik xususiyatlarga ega. Paydo böliş şaroitlariga köra dengiz, quruqdik va oraliq F.lariga bölinadi. F.ning yirik bir xil tipli majmualari kesimda formatsiyalarga birlaşadi. «F.» terminini fanga 19-a.da şveysariyalik geolog A. Gresli kiritgan. U fatsial özgarişlarning kelib çiqişini toğ jinslarining hosil böliş şaroitlaridagi farqi b-n boğladi va ularni hoz. zamon dengiz tubida kuzatilişi mumkin bölgan özgarişlar b-n taqqosladi, ularni guruhlab, töplaniş şaroitiga qarab litoral va pelagial F.lar deb atadi. Fin geologi P. Eskola esa metamorfik jinslarga tatbiqan «metamorfizm F.si» tuşunçasini kiritdi. 1933 y. L. V. Pustovalov jinslar hosil böliş jarayonida paydo bölgan bir xil geokimyoviy belgilarga ega qatlam va qatlam svitasini ifodalaydigan «qazilma geokimyoviy F.» tuşunçasini tatbiq etdi. «Geokimyoviy F.» termini neft hosil bölişida asos bölgan organik moddaning töplanişida muhim ahamiyatga ega çökindi hosil böliş va diagenez muhitining geokimyoviy xossalarini körsatadi. Şuning uçun bu termin neftçi geologlar orasida keng qöllaniladi. Amerikalik geologlar (F.Pettijon, L. Sloos, U. Krumbeyn) «litologik F.lar» (yoki litofatsiyalar) tuşunçasini kiritdilar; bu tuşunça muayyan joydagi stratigrafik gorizont jinslarining litologik tarkibini bildiradi (mas, qum F.si, gil F.si); jinslarning mineralogik tarkibi, strukturasi yoki teksturasiga köra ajratilişi ham şu tuşunçaga kiradi. «Biologik F.lar» (biofatsiyalar) ham bölib, organizmlar qoldiklariga asoslanib tiklangan qazilma biotsenozlardir (mas, marjonpolip F., graptolit F. va b.). F.larni tarixiy geologmyaning bölimi — F.lar haqidagi ta'limotda örganiladi. Yer tarixining qad. davrlari uçun bu şaroitlarni rekonstruksiya qiliş usullari esa, fatsial analiz deyiladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ФАЦИЯ (лот. facies — кўриниш, қиёфа) (геологияда) — чўкинди тоғ жинслари мажмуаси, ҳосил бўлиш шароитларини тавсифловчи муайян литологик ва минерологик хусусиятларга эга. Пайдо бўлиш шароитларига кўра денгиз, қуруқдик ва оралиқ Ф.ларига бўлинади. Ф.нинг йирик бир хил типли мажмуалари кесимда формацияларга бирлашади. «Ф.» терминини фанга 19-а.да швейцариялик геолог А. Гресли киритган. У фациал ўзгаришларнинг келиб чиқишини тоғ жинсларининг ҳосил бўлиш шароитларидаги фарқи б-н боғлади ва уларни ҳоз. замон денгиз тубида кузатилиши мумкин бўлган ўзгаришлар б-н таққослади, уларни гуруҳлаб, тўпланиш шароитига қараб литораль ва пелагиал Ф.лар деб атади. Фин геологи П. Эскола эса метаморфик жинсларга татбиқан «метаморфизм Ф.си» тушунчасини киритди. 1933 й. Л. В. Пустовалов жинслар ҳосил бўлиш жараёнида пайдо бўлган бир хил геокимёвий белгиларга эга қатлам ва қатлам свитасини ифодалайдиган «қазилма геокимёвий Ф.» тушунчасини татбиқ этди. «Геокимёвий Ф.» термини нефть ҳосил бўлишида асос бўлган органик модданинг тўпланишида муҳим аҳамиятга эга чўкинди ҳосил бўлиш ва диагенез муҳитининг геокимёвий хоссаларини кўрсатади. Шунинг учун бу термин нефтчи геологлар орасида кенг қўлланилади. Америкалик геологлар (Ф.Петтижон, Л. Слоос, У. Крумбейн) «литологик Ф.лар» (ёки литофациялар) тушунчасини киритдилар; бу тушунча муайян жойдаги стратиграфик горизонт жинсларининг литологик таркибини билдиради (мас, қум Ф.си, гил Ф.си); жинсларнинг минералогик таркиби, структураси ёки текстурасига кўра ажратилиши ҳам шу тушунчага киради. «Биологик Ф.лар» (биофациялар) ҳам бўлиб, организмлар қолдикларига асосланиб тикланган қазилма биоценозлардир (мас, маржонполип Ф., граптолит Ф. ва б.). Ф.ларни тарихий геологмянинг бўлими — Ф.лар ҳақидаги таълимотда ўрганилади. Ер тарихининг қад. даврлари учун бу шароитларни реконструкция қилиш усуллари эса, фациал анализ дейилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.