Faxriddin Ali Safiy
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 78–79-b. — ziyouz.com
Faxriddin Ali Safiy (taxal lusi Safiy) (1463.11.2, Sabzavor — 1532, Hirot) — tarixçi va faylasuf, voiz, tarjimon. Husayn Voiz Koşifiypçnt öğli. 1468 y.da oilasi Hirotga köçib kelgan. F.A.S. Qarşida XojaAhror b-n ilk marta uçraşib, 4 oy uning xizmatida bölgan (1484). Keyinçalik Samarkandga kelib 8 oy uning yonida turgan va kotiblik qilgan (1487). U Xoja Ahrordan eşitganlarini doimo yozib borgan. Xoja Ahror vafotidan söng Hirotga qaytib Husayn Boyqaro xizmatiga kirgan va otasi singari uning voizi bölgan. F.A.S. fors tilida 10 ga yaqin asarlar yozib qoldirgan. «Raşahot ayn alhayot» («Obi hayot tomçilari»; qisqaça «Raşahot»), «Latoif uttavoyif» («Latofatnoma» nomi b-n 1996 y. Toşkentda naşr etilgan), «Aniysul orifin fil mavoiz» («Donolarning nutq paytidagi yöldoşi»), «Hirz ulamon min fitan izzamon» («Zamonning fitnalaridan saklovçi tumor»), «Kaşful asror» («Sirlar kaşfi») asarlari va «Maxmud va Ayoz» lirik doston muallifi. U Şaxrbuddin Suxravardiyning «Uyun alhaqoiq va izoh altaroiq» («Haqiqatlar buloği va tariqatlar izohi») asarini arabçadan fors tiliga tarjima qilgan.
Tasavvuf namoyandalari haqidagi «Raşahot» (1503) asarida maşhur şayx Xoja Ahrorning hayoti va faoliyatidan taşqari Movarounnahr va Xurosonda yaşab ötgan yuzlab şayxlar (asosan, buxorolik 7 pir)ning ham tarjimai hollarini keltirgan. Asarda Movarounnaxrning 15-a.dagi ijtimoiyiqtisodiy, siyosiy va madaniy ahvoliga oid qimmatbaho ma'lumotlar mavjud. Bu asar tasavvuf tarixini örganişda, Örta Osiyoda yaşagan maşhur mutasavviflar, olimlar va şayxlarning hayotini tadqiq etişda muhim manba qisoblanadi. «Raşahot» deboça, muqaddima, 3 bob va xotimadan iborat. Asar fors tilida Hindiston (1890, 1897, 1906)da, Toşkent (1911)da naşr etilgan. Uning arabça (1852, 1889), turkça (1888) tarjimalari ham çiqqan. Xorazmda domla Xudoybergan ibn Bekmuhammad tomonidan eski özbek tili (1879)ga qilingan tarjimasi Toşkentda şarqşunos olimlar — Mahmud Hasaniy va Bahriddin Umrzoq tomonidan naşr qilindi (2003, 2004). Bu asarning 50 dan ortiq qölyozma nusxalari Özbekiston FA Şarqşunoslik intida saklanadi.
As: Latofatnoma, T., 1996; Raşahrt, T., 2003; 2004.
Ad.: Ahmedov B. A., Özbekiston xalqlari tarixi maibalari, T., 1991.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ФАХРИДДИН АЛИ САФИЙ (тахал луси Сафий) (1463.11.2, Сабзавор — 1532, Ҳирот) — тарихчи ва файласуф, воиз, таржимон. Ҳусайн Воиз Кошифийпчнт ўғли. 1468 й.да оиласи Ҳиротга кўчиб келган. Ф.А.С. Қаршида ХожаАҳрор б-н илк марта учрашиб, 4 ой унинг хизматида бўлган (1484). Кейинчалик Самаркандга келиб 8 ой унинг ёнида турган ва котиблик қилган (1487). У Хожа Аҳрордан эшитганларини доимо ёзиб борган. Хожа Аҳрор вафотидан сўнг Ҳиротга қайтиб Ҳусайн Бойқаро хизматига кирган ва отаси сингари унинг воизи бўлган. Ф.А.С. форс тилида 10 га яқин асарлар ёзиб қолдирган. «Рашаҳот айн алҳаёт» («Оби ҳаёт томчилари»; қисқача «Рашаҳот»), «Латоиф уттавойиф» («Латофатнома» номи б-н 1996 й. Тошкентда нашр этилган), «Анийсул орифин фил мавоиз» («Доноларнинг нутқ пайтидаги йўлдоши»), «Ҳирз уламон мин фитан иззамон» («Замоннинг фитналаридан сакловчи тумор»), «Кашфул асрор» («Сирлар кашфи») асарлари ва «Махмуд ва Аёз» лирик достон муаллифи. У Шахрбуддин Сухравардийнинг «Уюн алҳақоиқ ва изоҳ алтароиқ» («Ҳақиқатлар булоғи ва тариқатлар изоҳи») асарини арабчадан форс тилига таржима қилган.
Тасаввуф намояндалари ҳақидаги «Рашаҳот» (1503) асарида машҳур шайх Хожа Аҳрорнинг ҳаёти ва фаолиятидан ташқари Мовароуннаҳр ва Хуросонда яшаб ўтган юзлаб шайхлар (асосан, бухоролик 7 пир)нинг ҳам таржимаи ҳолларини келтирган. Асарда Мовароуннахрнинг 15-а.даги ижтимоийиқтисодий, сиёсий ва маданий аҳволига оид қимматбаҳо маълумотлар мавжуд. Бу асар тасаввуф тарихини ўрганишда, Ўрта Осиёда яшаган машҳур мутасаввифлар, олимлар ва шайхларнинг ҳаётини тадқиқ этишда муҳим манба қисобланади. «Рашаҳот» дебоча, муқаддима, 3 боб ва хотимадан иборат. Асар форс тилида Ҳиндистон (1890, 1897, 1906)да, Тошкент (1911)да нашр этилган. Унинг арабча (1852, 1889), туркча (1888) таржималари ҳам чиққан. Хоразмда домла Худойберган ибн Бекмуҳаммад томонидан эски ўзбек тили (1879)га қилинган таржимаси Тошкентда шарқшунос олимлар — Маҳмуд Ҳасаний ва Баҳриддин Умрзоқ томонидан нашр қилинди (2003, 2004). Бу асарнинг 50 дан ортиқ қўлёзма нусхалари Ўзбекистон ФА Шарқшунослик интида сакланади.
Ас: Латофатнома, Т., 1996; Рашаҳрт, Т., 2003; 2004.
Ад.: Аҳмедов Б. А., Ўзбекистон халқлари тарихи маибалари, Т., 1991.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.