Fayoztepa
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 6–8-b. — ziyouz.com
Fayoztepa — mil. 1—3-a.larga oid budda monastiribodatxona majmuasi (vixara). Termiz ş. yaqinidagi Eski Termiz şahar xarobalarining şim.ğarbida. Horatepalan 1 km şim.şarqda joylaşgan.
F.ning oçilişi 1968 y. bahorida çöpon Absad Beknayev tomonidan mergeliy ohak toşidan işlangan budda sanamini Kuçma kum ustidan topib, Termiz ölkaşunoslik muzeyiga topşirişidan boşlandi. Yodgorlik 1968—76 y.larda arxeolog L. I. Albaum tomonidan örganildi. F. maydoni köçma qumlar uyumidan tozalangaç, uning me'moriy tarhi oçilib, u 3 qismdan iborat monumental inşoot, ya'ni markaziy qismida — ibodatxona, uning şim.ğarbida monastir, jan.şarqida esa xöjalik quriliş inşootlaridan iboratligi aniklangan. Majmuaning umumiy mayd. 1,5 ming kv. m ga yaqin.
Ibodatxona tarkibining asosiy qismlaridan biri — stupa bölib, u boşqa ibodatxonalardan farkli ularoq, ibodatxona hovlisining markazida emas, balki uning taşqarisida, muqaddas sajdagoh b-n bir parallel çizikda joylaşgan. Ular uzaro hovli maydonini kesib utgan ğişt va mergeliy toşi tuşalgan yölakça b-n boğlangan. Ibodatxonaning muqaddas sajdagohida Budda haykali (Bodxisatva) joylaşgan, sajdagoh devorlari rangbarang devoriy suratlar b-n bezatilgan. Devorlar osti böylab öz vaqtida budda haykallari (bal. 4 m) quyilgan. Kupçilik haykallar qizil rang b-n böyalgan, söng ustidan oltin suvi yurgizilgan. Sajdagoh jan. devorida qizil kiyimda Budda tasviri sak,langan. Uning 2 tomonidan yelkalariga yelkapöş taşlagan uzun kiyimdagi 2 odam rasmi tuşirilgan. Ulardan biri Buddaga qarab sajda qilmoqda. Sajdagohning şarqiy devorida ham qandaydir devoriy rasmlar izi körinadi. Xonadagi suvoq parçalarida har xil odamlarning rasmlari uçraydi. 60x80 sm li ş bir suvoq parçasida Buddaga yuzlangan 2 ta erkakning rasmi topilgan. Har 2 şakl qiyofasiga köra, baqtriyalik Budda ixlos mandlari bölib, ularning Buddaga sajda qiliş holati tasvirlangan. Uşbu xonada gançkori haykal bölaklari köplab uçraydi. Hatto xonaning şarqiy devori ostida qaykallar uçun pişiq ğiştdan maxsus tagkursi qurilgan, uning usti esa mergeliy toş parçalari b-n silliq qilib qoplangan. Haykallarning kupçiligi esa somon qöşilgan loydan yasalib, ularning sirtiga ganç qoplama berilgan. Haykallarning boşi maxsus qolipda quyilgan. Qöl va oyoqlari alohida yasalib, söng ular haykal tanasiga yopiştirilgan.
F. haykallari orasida gançdan işlangan Buddaning boş qismi diqqatni öziga tortadi. Uning tutamlangan qopqora soçlari, fusunkor çexrasi unga gözallik bağişlaydi. Buddani bunday işlanişi kuşonlar davri yodgorligida birinçi bor uçraşi edi. Uşbu muqaddas sajdagoh eşigi qarşisida yaxlit mergeliy toşidan yasalgan noyob san'at asari — triada topilgan. Triada markazida ipak mantiyaga öralgan Budda arka va muqaddas bodxa daraxti şoxlari ostida ötiribdi, 2 yonida tik turgan rohiblar esa unga iltijo qilib turgan holatda tasvirlangan. Sajdagoxdan 2 Kanişka va bitta Vasudeva tangalari topilgan.
Ibodatxona hovlisi töğri törtburçak şaklida, mayd. 33x20 m, uning tört tomoni böylab budda rohiblarining eşiklari hovliga qaratilgan xonalari joylaşgan. Ibodatxona hovlisi uşbu xonalarning hovli tomon devorlari böylab yaxlit uzun ayvon b-n urab olingan. Ayvon devorlari rangbarang devoriy rasmlar b-n bezatilgan. Rangli devoriy bezaklar ayvon devorining pastki qismidagina saqlangan. Ayvon osti böylab supa joylaşgan.
Ibodatxona hovlisining şim.ğarbiy qismida, mergeliy toş parçalaridan trapetsiya şaklida qurilgan hovuzça bölib, uning tomonini pastki qismida suv oqizişga möljallanib teşikça yasalgan. Teşikça jağlari keng oçilgan şer boşi qiyofasida işlangan. Bunday hovuzlarda toza suv saqlangan. Şer kuşonlar davri san'atida Buddaning kuç va qudrat timsoli sifatida öz aksini topgan. Diniy majmuaning 2qismi — monastir bölib, u ibodatxona b-n hovli karbiy devoridan oçilgan eşik orqali boğlangan. Monastir maydonida joylaşgan xonalarda rohiblar va monastir talabalari istiqomat qilişgan, monastirda öquv xonalari va zallari, ziyoratçilar töxtab ötadigan yotoqxonalar joylaşgan. Xonalar devorlarida pilta çiroq yoritqiçlari uçun tokçalar işlangan. Ayrim xonalarning devori ostida Budda haykallari va ularni örnatiş uçun supatagkursilar qurilgan. Demak, rohib va talabalar hamda ziyoratçi sayyoxlar markaziy ibodatxonada diniy marosimlar töxtagan vaqtda öz ibodatlarini monastir sajdagoxlarida amalga oşirganlar.
Ibodatxonaning jan.şarqida uning xöjalik qismi joylaşgan. Uning maydoni kvadrat şaklida, hajmi 34,5x33,5 m. U ibodatxona b-n 3 eşik orqali boğlangan. Ibodatxonaning xöjalik qismida 15 ta xona oçilgan, ularning köpçiligida öçoq qoldiqlari topilgan. Majmua devorlari paxsa b-n tiklangan, xonalardagi sörisupalar va devorlarning ta'miri ğişt b-n urilgan. Hamma xonalar somon suvoq qilingan, faqat ikkita xona devorlari ganç b-n suvalgan. Bu 2 xona ibodatxona xöjalik qismining sajdagohlari bölgan deb faraz qilinadi. Ikkita xonadan tandir qoldiklari va qalin kul uyumi topilgan. Tandirli xonalarni qaziş vaqtida köplab hayvon suyaklari, xum, kosa, nimkosa, sopol qadah parçalari çiqqan. Xumlardan boşqa barça idişlar kulolçilik çarxida yasalgan va oçqizil rangli angob b-n krplangan. Sopol sirti arça bargli, disksimon naqşlar b-n bezagilgan. Şuningdek, sopol parçalariga yalang oyoq Budda tovon izlari tuşirilgan.
Sopollar içida pilta çiroqlar va sopol qozonlar köplab uçraydi. Bir xonadan sopol quvur topilgan. F.ga Amudaryodan suv keltirilganligiga işora qiluvçi kanal izi örganilgan. Uşbu kanalga Amudaryodan çiğir orqali suv çiqarilgan deb faraz qilinadi. Ibodatxona xöjalik qismining katta hovlisi aylanasi böylab kengligi 0,7 m li supa qurilgan. Uni qaziş vaqtida sonsanoqsiz turli hayvon suyaklari topilgan, köplab sopol kosa va qadax, parçalari uçratilgan. Uşbu hovli Budda va uning rohiblariga atab qurbonlik qiladigan joy sifatida talqin qilinadi.
F. majmuasining devorlari, asosan, paxsa va ğiştdan qurilgan, ayniqsa, monastir va ibodatxona devorlarining balandligi 3 m gaça saqlangan. Ibodatxona xöjalik qismining jan.şarqiy devorlari yaxşi saklanmagan. Barça devorlar somonli loy b-n suvalgan bölib, köp hollarda suvoq ustiga oq rangda jilo berilib. uning usti rangli rasmlar b-n bezatilgan.
F. Eron sosoniylarining bosqinçilik xujumlari natijasida xarobaga aylangan. 5-a. —6-a.ning 1yarmida ibodatxona vayronalaridan eftaliylar daxma sifatida foydalanganlar. Arablar istilosi davrida F. butunlay vayron qilingan, keyinçalik u köçma qumlar ostida qolib ketgan.
Ad. Albaum L. I., Raskopki buddiyskogo kompleksa Fayaetepa, Sb. «Drevnyaya Baktriya», L., 1974; Kozlovskiy V. A., K izuçeniyu drevnix pamyatnikov materialnoy kulturi Surxandarinskoy oblasti. Sb. «Drevnyaya Baktriya», L., 1974; Albaum L. I., Issledovaniye Fayaztepa v 1973 g. Sb. «Baktriyskiye drevnosti». L., 1976.
Ahmadali Asqarov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ФАЁЗТЕПА — мил. 1—3-а.ларга оид будда монастирибодатхона мажмуаси (вихара). Термиз ш. яқинидаги Эски Термиз шаҳар харобаларининг шим.ғарбида. Ҳоратепалан 1 км шим.шарқда жойлашган.
Ф.нинг очилиши 1968 й. баҳорида чўпон Абсад Бекнаев томонидан мергелий оҳак тошидан ишланган будда санамини Кучма кум устидан топиб, Термиз ўлкашунослик музейига топширишидан бошланди. Ёдгорлик 1968—76 й.ларда археолог Л. И. Альбаум томонидан ўрганилди. Ф. майдони кўчма қумлар уюмидан тозалангач, унинг меъморий тарҳи очилиб, у 3 қисмдан иборат монументал иншоот, яъни марказий қисмида — ибодатхона, унинг шим.ғарбида монастир, жан.шарқида эса хўжалик қурилиш иншоотларидан иборатлиги аникланган. Мажмуанинг умумий майд. 1,5 минг кв. м га яқин.
Ибодатхона таркибининг асосий қисмларидан бири — ступа бўлиб, у бошқа ибодатхоналардан фаркли улароқ, ибодатхона ҳовлисининг марказида эмас, балки унинг ташқарисида, муқаддас саждагоҳ б-н бир параллел чизикда жойлашган. Улар узаро ҳовли майдонини кесиб утган ғишт ва мергелий тоши тушалган йўлакча б-н боғланган. Ибодатхонанинг муқаддас саждагоҳида Будда ҳайкали (Бодхисатва) жойлашган, саждагоҳ деворлари рангбаранг деворий суратлар б-н безатилган. Деворлар ости бўйлаб ўз вақтида будда ҳайкаллари (бал. 4 м) қуйилган. Купчилик ҳайкаллар қизил ранг б-н бўялган, сўнг устидан олтин суви юргизилган. Саждагоҳ жан. деворида қизил кийимда Будда тасвири сак,ланган. Унинг 2 томонидан елкаларига елкапўш ташлаган узун кийимдаги 2 одам расми туширилган. Улардан бири Буддага қараб сажда қилмоқда. Саждагоҳнинг шарқий деворида ҳам қандайдир деворий расмлар изи кўринади. Хонадаги сувоқ парчаларида ҳар хил одамларнинг расмлари учрайди. 60x80 см ли щ бир сувоқ парчасида Буддага юзланган 2 та эркакнинг расми топилган. Ҳар 2 шакл қиёфасига кўра, бақтриялик Будда ихлос мандлари бўлиб, уларнинг Буддага сажда қилиш ҳолати тасвирланган. Ушбу хонада ганчкори ҳайкал бўлаклари кўплаб учрайди. Ҳатто хонанинг шарқий девори остида қайкаллар учун пишиқ ғиштдан махсус тагкурси қурилган, унинг усти эса мергелий тош парчалари б-н силлиқ қилиб қопланган. Ҳайкалларнинг купчилиги эса сомон қўшилган лойдан ясалиб, уларнинг сиртига ганч қоплама берилган. Ҳайкалларнинг боши махсус қолипда қуйилган. Қўл ва оёқлари алоҳида ясалиб, сўнг улар ҳайкал танасига ёпиштирилган.
Ф. ҳайкаллари орасида ганчдан ишланган Будданинг бош қисми диққатни ўзига тортади. Унинг тутамланган қопқора сочлари, фусункор чехраси унга гўзаллик бағишлайди. Буддани бундай ишланиши кушонлар даври ёдгорлигида биринчи бор учраши эди. Ушбу муқаддас саждагоҳ эшиги қаршисида яхлит мергелий тошидан ясалган ноёб санъат асари — триада топилган. Триада марказида ипак мантияга ўралган Будда арка ва муқаддас бодха дарахти шохлари остида ўтирибди, 2 ёнида тик турган роҳиблар эса унга илтижо қилиб турган ҳолатда тасвирланган. Саждагохдан 2 Канишка ва битта Васудева тангалари топилган.
Ибодатхона ҳовлиси тўғри тўртбурчак шаклида, майд. 33x20 м, унинг тўрт томони бўйлаб будда роҳибларининг эшиклари ҳовлига қаратилган хоналари жойлашган. Ибодатхона ҳовлиси ушбу хоналарнинг ҳовли томон деворлари бўйлаб яхлит узун айвон б-н ураб олинган. Айвон деворлари рангбаранг деворий расмлар б-н безатилган. Рангли деворий безаклар айвон деворининг пастки қисмидагина сақланган. Айвон ости бўйлаб супа жойлашган.
Ибодатхона ҳовлисининг шим.ғарбий қисмида, мергелий тош парчаларидан трапеция шаклида қурилган ҳовузча бўлиб, унинг томонини пастки қисмида сув оқизишга мўлжалланиб тешикча ясалган. Тешикча жағлари кенг очилган шер боши қиёфасида ишланган. Бундай ҳовузларда тоза сув сақланган. Шер кушонлар даври санъатида Будданинг куч ва қудрат тимсоли сифатида ўз аксини топган. Диний мажмуанинг 2қисми — монастир бўлиб, у ибодатхона б-н ҳовли карбий деворидан очилган эшик орқали боғланган. Монастир майдонида жойлашган хоналарда роҳиблар ва монастир талабалари истиқомат қилишган, монастирда ўқув хоналари ва заллари, зиёратчилар тўхтаб ўтадиган ётоқхоналар жойлашган. Хоналар деворларида пилта чироқ ёритқичлари учун токчалар ишланган. Айрим хоналарнинг девори остида Будда ҳайкаллари ва уларни ўрнатиш учун супатагкурсилар қурилган. Демак, роҳиб ва талабалар ҳамда зиёратчи сайёхлар марказий ибодатхонада диний маросимлар тўхтаган вақтда ўз ибодатларини монастир саждагохларида амалга оширганлар.
Ибодатхонанинг жан.шарқида унинг хўжалик қисми жойлашган. Унинг майдони квадрат шаклида, ҳажми 34,5x33,5 м. У ибодатхона б-н 3 эшик орқали боғланган. Ибодатхонанинг хўжалик қисмида 15 та хона очилган, уларнинг кўпчилигида ўчоқ қолдиқлари топилган. Мажмуа деворлари пахса б-н тикланган, хоналардаги сўрисупалар ва деворларнинг таъмири ғишт б-н урилган. Ҳамма хоналар сомон сувоқ қилинган, фақат иккита хона деворлари ганч б-н сувалган. Бу 2 хона ибодатхона хўжалик қисмининг саждагоҳлари бўлган деб фараз қилинади. Иккита хонадан тандир қолдиклари ва қалин кул уюми топилган. Тандирли хоналарни қазиш вақтида кўплаб ҳайвон суяклари, хум, коса, нимкоса, сопол қадаҳ парчалари чиққан. Хумлардан бошқа барча идишлар кулолчилик чархида ясалган ва очқизил рангли ангоб б-н крпланган. Сопол сирти арча баргли, дисксимон нақшлар б-н безагилган. Шунингдек, сопол парчаларига яланг оёқ Будда товон излари туширилган.
Сополлар ичида пилта чироқлар ва сопол қозонлар кўплаб учрайди. Бир хонадан сопол қувур топилган. Ф.га Амударёдан сув келтирилганлигига ишора қилувчи канал изи ўрганилган. Ушбу каналга Амударёдан чиғир орқали сув чиқарилган деб фараз қилинади. Ибодатхона хўжалик қисмининг катта ҳовлиси айланаси бўйлаб кенглиги 0,7 м ли супа қурилган. Уни қазиш вақтида сонсаноқсиз турли ҳайвон суяклари топилган, кўплаб сопол коса ва қадах, парчалари учратилган. Ушбу ҳовли Будда ва унинг роҳибларига атаб қурбонлик қиладиган жой сифатида талқин қилинади.
Ф. мажмуасининг деворлари, асосан, пахса ва ғиштдан қурилган, айниқса, монастир ва ибодатхона деворларининг баландлиги 3 м гача сақланган. Ибодатхона хўжалик қисмининг жан.шарқий деворлари яхши сакланмаган. Барча деворлар сомонли лой б-н сувалган бўлиб, кўп ҳолларда сувоқ устига оқ рангда жило берилиб. унинг усти рангли расмлар б-н безатилган.
Ф. Эрон сосонийларининг босқинчилик хужумлари натижасида харобага айланган. 5-а. —6-а.нинг 1ярмида ибодатхона вайроналаридан эфталийлар дахма сифатида фойдаланганлар. Араблар истилоси даврида Ф. бутунлай вайрон қилинган, кейинчалик у кўчма қумлар остида қолиб кетган.
Ад. Альбаум Л. И., Раскопки буддийского комплекса Фаяэтепа, Сб. «Древняя Бактрия», Л., 1974; Козловский В. А., К изучению древних памятников материальной культуры Сурхандарьинской области. Сб. «Древняя Бактрия», Л., 1974; Альбаум Л. И., Исследование Фаязтепа в 1973 г. Сб. «Бактрийские древности». Л., 1976.
Аҳмадали Асқаров.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.