Fayoztepa

Fayoztepa — Kuşonlar davriga oid buddaviylik ibodatxonasi va monastiri (vixara) qoldiqlari. ÖzME'ga köra, majmua milodiy I–III asrlarga mansub bölib, Termiz yaqinida, Eski Termiz şahar xarobalarining şimoli-ğarbiy tomonida, Qoratepa buddaviylik majmuasidan bir kilometrça şimoli-şarqda joylaşgan. Inglizça Vikipediyaga köra, inşoot I asrda barpo etilgan, faoliyati Kuşonlar davrida, III–IV asrlarda eng gullagan payti bölgan va V asr atrofida izdan çiqqan. Qoratepa bilan birga u Kuşon va Kuşon-Sosoniy davri yozuvlari eng köp topilgan joylardan biridir.12

ÖzME ma'lumotiga köra, yodgorlik 1968-yil bahorida tasodifan aniqlangan: çöpon Absad Beknayev köçma qum ustida mergelli ohaktoşdan yasalgan Budda haykalini topib, uni Termiz ölkaşunoslik muzeyiga olib borgan. Söng 1968–1976-yillarda arxeolog L. I. Albaum bu yerda qazişma olib borgan. Qum uyumlari tozalangaç, majmuaning tarhi aniqlangan: markazda ibodatxona, uning şimoli-ğarbida monastir, janubi-şarqida esa xöjalik qismi joylaşgan. Butun majmua taxminan 1,5 ming kvadrat metr maydonni egallaydi.

Ibodatxonaning öziga xos jihati — stupaning hovli içida emas, balki undan taşqarida, muqaddas sajdagoh bilan bir çiziqda turişi. Ular hovlini kesib ötgan, ğişt va toş töşalgan yölka orqali tutaşgan. ÖzME'ga köra, sajdagoh devorlari rangli suratlar bilan bezatilgan, devorlar böylab balandligi 4 m gaça bölgan Budda haykallari qöyilgan; ular qizil böyoq bilan böyalib, ustidan oltin suvi yuritilgan. Janubiy devorda qizil libosdagi Budda va unga ehtirom bildirayotgan ikki kişining tasviri saqlangan. Haykallarning köpi somon aralaş loydan yasalib, sirtidan ganç bilan qoplangan; boşlari qolipda quyilgan, qöl-oyoqlari alohida tayyorlab yopiştirilgan.

Topilmalar orasida gançdan işlangan Budda boşi alohida ajralib turadi. Sajdagoh kiraverişidan bir bölak mergel toşidan yasalgan triada — bodhi daraxti şoxlari va arka ostida ötirgan Budda hamda uning ikki yonida turgan rohiblar tasviri topilgan. Inglizça Vikipediyaga köra, bu tasvir III–IV asrlarga oid deb hisoblanadi, Fayoztepa topilmalarining aksariyati esa Toşkentdagi Özbekiston tarixi davlat muzeyida saqlanadi. Sajdagohdan Kuşon podşolari Kanişka va Vasudeva tangalari, yaqinda esa Huvişka nomi zikr etilgan yozuv ham topilgan.

ÖzME'ga köra, ibodatxona hovlisi 33×20 m ölçamli töğri törtburçak bölib, atrofida rohiblar hujralari joylaşgan va ularning oldidan bezakli ayvon ötgan. Hovlining bir burçagida suv tögiladigan teşigi oçiq oğizli şer boşi şaklida işlangan kiçik hovuz bölgan; Kuşon san'atida şer Budda qudratining ramzi hisoblangan. Monastirda rohiblar va talabalar yaşagan, unda dars xonalari hamda ziyoratçilar uçun yotoqxonalar bölgan, ayrim xonalarda haykallar uçun supalar qurilgan.

Janubi-şarqdagi xöjalik qismi 34,5×33,5 m ölçamli kvadrat hovli bölib, unda 15 ta xona oçilgan; ularning köpida öçoq, ikkitasida tandir qoldiqlari bor. Bu yerdan köp sonli hayvon suyaklari, xum, kosa va qadah parçalari, pilta çiroqlar topilgan. Sopol idişlar çarxda yasalib, qizil angob bilan qoplangan, ba'zilariga Budda tovoni izlari tuşirilgan. Majmuaga Amudaryodan kanal orqali suv keltirilgani ham aniqlangan.

ÖzME'ga köra, ibodatxona Sosoniylar yurişlari natijasida harobaga aylangan. V asr va VI asr birinçi yarmida eftaliylar uning qoldiqlaridan daxma sifatida foydalangan, arab istilosi davrida esa majmua butunlay buzilib, keyinçalik qumlar ostida qolib ketgan.