Fayzulla Xöjayev
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 294–296-b. — ziyouz.com
Xöjayev Fayzulla (1896.1.7, Buxoro — 1938.15.3, Moskva) — davlat va siyosat arbobi. Savdogar oilasida tuğilgan. Buxoro madrasasida 2 y. tahsil olgaç, 1907—12 y.larda Moskvada xususiy maktabda öqigan. Buxoroga kaytgaç, 1912 y.dan yoş buxoroliklar partiyasining, 1913 y.dan partiya MKning a'zosi böldi. Otasidan meros qolgan katta boylikni yangi usul maktablari oçişga, yoş buxoroliklar siyosiy faoliyatini moddiy qöllabquvvatlaşga sarfladi. 1917 y.dan boşlab X. va Figprat partiyaning söl qanotiga boşçilik qilib, Buxoroda avval konstitutsion monarxiya, söngra demokratik respublika tuziş uçun kuraşdilar. Yoş buxoroliklar amir tomonidan ta'qib kilingaç, X. va uning safdoşlari Buxoroni tark etişga majbur bölişdi. X. 1920 y. yanv.da Toşkentda tuzilgan inkilobçi yoş buxoroliklar partiyasi Turkiston Markaziy byurosi raisi, «Uçqun» gaz. muharriri (1920 y. apr.— sent.). 1920 y. 14 sent. da BXSR hukumati — Xalq Nozirlar Şörosi tuzilib, X. hukumat boşliği qilib saylandi. BXSR taşki işlar noziri (1920—22), harbiy işlar noziri (1921—24), içki işlar noziri (1922), BXSR Mexnat va mudofaa kengaşi raisi (1922—24). Şuningdek, Şarkiy Buxoro Inqilobiy harbiy kengaşi raisi (1923 — 24), SSSR HarbiyDengiz işlari xalk, komissarligining Özbekiston SSR böyiça rasmiy vakili (1925 y.dan).
X. BXSRning mustaqil içki va taşki siyosat yuritişiga, iktisodiy islohotlar ötkaziş va demokratik erkinliklarni joriy kilişga aloxida e'tibor qaratib, Sovet Rossiyasidan taşqari Eron, Turkiya, Afğoniston, Xitoy, Ozarbayjon, XXSR, şuningdek, Germaniya va Yaponiya bilan diplomatik aloqalar Urnatgan. U talabalarni xorijga junatib öqitişning taşabbuskorlaridan biri bölgan.Özbekiston SSR Inqilobiy qömitasi (Revkom) — Muvaqkat işçidehqon hukumata raisi (1924 y. noyab. — 1925 y. fev.), ÖzSSR XKS raisi (1925-1937), SSSR MIK raislaridan biri.
X. öz faoliyati davomida özbek xalqining iqtisodiy va madaniy ravnaqiga xizmat qiluvçi tadbirlarni amalga oşirişga intildi. U VKP(b) MK Örta Osiyo byurosi va Özbekiston KP MKga nisbatan muxolifat mavqeida turgan «ön sakkizlar guruhi» (1925 y. noyab.) ga xayrixoh bölgan.. «Quloq»larni sinf sifatida tugatiş siyosatini yoqlamagan. Özbekistonda yoppasiga çigit ekilişi paxta yakkahokimligiga olib keladi, deb hisoblagan. Özbekistonda zamonaviy sanoat inşootlari qurilişida taşabbuskor bölgan.
X. davlat arbobi, tarixçi va iqtisodçi olim, publitsistjurnalist sifatida boy ilmiy meros qoldirgan. Uning «Buxoro inqilobining tarixiga materiallar» (1926), «Buxorodagi revolyutsiya va Örta Osiyoning milliy çegaralanişi tarixiga doir» (1932) kitoblari, «BXSRdagi iqtisodiy ahvol» (1924), «Yoş buxoroliklar töğrisida» (1926), «Jadidlar» (1926), «Bosmaçilik» (1930) maqolalarida Özbekiston tarixining 20-a. 1 çoragidagi jiddiy muammolar körsatilgan. X. 1937 y. 9 iyulda Moskvada qamoqqa olindi. Unta Sovetlarga qarşi «Öng trotskiyçi blok» faoliyatiga qöşilganligi hamda «Milliy ittihod» taşkiloti faoliyatiga rahbarlik qilganlik, «bosmaçilik» harakati va qörboşilarni qöllabquvvatlaganlik, Fitrat, Çölpon, Abdulla Qodiriy va b. özbek ziyolilariga ğamxörlik körsatganlik kabi ayblar qöyidsi va otişga hukm qilindi. Hukm Moskva atrofidagi Butovo katlgohida ijro etilgan.
1965 y. 6 martda SSSR Oliy sudi harbiy kollegiyasi X.ni aybsiz deb topdi va okdadi. Özbekistonda X.ning 100 yillikyubileyi nişonlandi (1996). X. asarlari va u haqidagi tadkiqotlar naşr etiddi. «Buxoroning jin köçalari» (A. Muxtor) qissasi, «Inkilob tongi» (K. Yaşin) dramasi, «Men yaşaşni istayman» (N. Naymov) romanxronikasi va b. asarlar X. faoliyatiga bağişlangan. Buxoro universiteti, Buxoro ş.dagi ped. kolleji, Buxoro ş.dagi köça, Toşkentdagi metro bekati, köça, köplab şirkat xöjaliklari, maktab va mahallalar X. nomi bilan ataladi. Buxoroda haykali bor. BXSRning Qizil yulduz (I darajali) ordeni bilan mukofotlangan (1922).
As: Izbranniye trudi, t. 1—3, T., 1970— 73; Tanlangan asarlar, 1—3j. lar, T., 1976— 80;
Ad.: Politiçeskaya jizn russkix musulman do fevralskoy revolyutsii, Oksford, 1987; Fayzulla Xöjayev qayoti va faoliyati haqida yangi mulohazalar, T., 1997; Fayzulla Xodjayev. 100 let, Navoi, 1996; Özbekistonning yangi tarixi, 2kitob [Özbekiston sovet mustamlakaçiligi davrida], T., 2000; Eşonov O. E., Fayzulla Xöjayev, T., 1973; Hasanov M., Fayzulla Xöjayev, T., 1990; Baqoyev M., Fayzulla Xöjayevjurnalist va publitsist, T., 1992; Rajabov K,., Buxoroga qizil armiya bosqini va unga qarşi kuraş, T., 2002.
Qahramon Rajabov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ХЎЖАЕВ Файзулла (1896.1.7, Бухоро — 1938.15.3, Москва) — давлат ва сиёсат арбоби. Савдогар оиласида туғилган. Бухоро мадрасасида 2 й. таҳсил олгач, 1907—12 й.ларда Москвада хусусий мактабда ўқиган. Бухорога кайтгач, 1912 й.дан ёш бухороликлар партиясининг, 1913 й.дан партия МКнинг аъзоси бўлди. Отасидан мерос қолган катта бойликни янги усул мактаблари очишга, ёш бухороликлар сиёсий фаолиятини моддий қўллабқувватлашга сарфлади. 1917 й.дан бошлаб X. ва Фигпрат партиянинг сўл қанотига бошчилик қилиб, Бухорода аввал конституцион монархия, сўнгра демократик республика тузиш учун куращдилар. Ёш бухороликлар амир томонидан таъқиб килингач, X. ва унинг сафдошлари Бухорони тарк этишга мажбур бўлишди. X. 1920 й. янв.да Тошкентда тузилган инкилобчи ёш бухороликлар партияси Туркистон Марказий бюроси раиси, «Учқун» газ. муҳаррири (1920 й. апр.— сент.). 1920 й. 14 сент. да БХСР ҳукумати — Халқ Нозирлар Шўроси тузилиб, X. ҳукумат бошлиғи қилиб сайланди. БХСР ташки ишлар нозири (1920—22), ҳарбий ишлар нозири (1921—24), ички ишлар нозири (1922), БХСР Мехнат ва мудофаа кенгаши раиси (1922—24). Шунингдек, Шаркий Бухоро Инқилобий ҳарбий кенгаши раиси (1923 — 24), СССР ҲарбийДенгиз ишлари халк, комиссарлигининг Ўзбекистон ССР бўйича расмий вакили (1925 й.дан).
X. БХСРнинг мустақил ички ва ташки сиёсат юритишига, иктисодий ислоҳотлар ўтказиш ва демократик эркинликларни жорий килишга алохида эътибор қаратиб, Совет Россиясидан ташқари Эрон, Туркия, Афғонистон, Хитой, Озарбайжон, ХХСР, шунингдек, Германия ва Япония билан дипломатик алоқалар Урнатган. У талабаларни хорижга жунатиб ўқитишнинг ташаббускорларидан бири бўлган.Ўзбекистон ССР Инқилобий қўмитаси (Ревком) — Мувақкат ишчидеҳқон ҳукумата раиси (1924 й. нояб. — 1925 й. фев.), ЎзССР ХКС раиси (1925-1937), СССР МИК раисларидан бири.
X. ўз фаолияти давомида ўзбек халқининг иқтисодий ва маданий равнақига хизмат қилувчи тадбирларни амалга оширишга интилди. У ВКП(б) МК Ўрта Осиё бюроси ва Ўзбекистон КП МКга нисбатан мухолифат мавқеида турган «ўн саккизлар гуруҳи» (1925 й. нояб.) га хайрихоҳ бўлган.. «Қулоқ»ларни синф сифатида тугатиш сиёсатини ёқламаган. Ўзбекистонда ёппасига чигит экилиши пахта яккаҳокимлигига олиб келади, деб ҳисоблаган. Ўзбекистонда замонавий саноат иншоотлари қурилишида ташаббускор бўлган.
X. давлат арбоби, тарихчи ва иқтисодчи олим, публицистжурналист сифатида бой илмий мерос қолдирган. Унинг «Бухоро инқилобининг тарихига материаллар» (1926), «Бухородаги революция ва Ўрта Осиёнинг миллий чегараланиши тарихига доир» (1932) китоблари, «БХСРдаги иқтисодий аҳвол» (1924), «Ёш бухороликлар тўғрисида» (1926), «Жадидлар» (1926), «Босмачилик» (1930) мақолаларида Ўзбекистон тарихининг 20-а. 1 чорагидаги жиддий муаммолар кўрсатилган. X. 1937 й. 9 июлда Москвада қамоққа олинди. Унта Советларга қарши «Ўнг троцкийчи блок» фаолиятига қўшилганлиги ҳамда «Миллий иттиҳод» ташкилоти фаолиятига раҳбарлик қилганлик, «босмачилик» ҳаракати ва қўрбошиларни қўллабқувватлаганлик, Фитрат, Чўлпон, Абдулла Қодирий ва б. ўзбек зиёлиларига ғамхўрлик кўрсатганлик каби айблар қўйидци ва отишга ҳукм қилинди. Ҳукм Москва атрофидаги Бутово катлгоҳида ижро этилган.
1965 й. 6 мартда СССР Олий суди ҳарбий коллегияси Х.ни айбсиз деб топди ва окдади. Ўзбекистонда Х.нинг 100 йилликюбилейи нишонланди (1996). X. асарлари ва у ҳақидаги тадкиқотлар нашр этидди. «Бухоронинг жин кўчалари» (А. Мухтор) қиссаси, «Инкилоб тонги» (К. Яшин) драмаси, «Мен яшашни истайман» (Н. Наймов) романхроникаси ва б. асарлар X. фаолиятига бағишланган. Бухоро университети, Бухоро ш.даги пед. коллежи, Бухоро ш.даги кўча, Тошкентдаги метро бекати, кўча, кўплаб ширкат хўжаликлари, мактаб ва маҳаллалар X. номи билан аталади. Бухорода ҳайкали бор. БХСРнинг Қизил юлдуз (I даражали) ордени билан мукофотланган (1922).
Ас: Избранные труды, т. 1—3, Т., 1970— 73; Танланган асарлар, 1—3ж. лар, Т., 1976— 80;
Ад.: Политическая жизнь русских мусульман до февральской революции, Оксфорд, 1987; Файзулла Хўжаев қаёти ва фаолияти ҳақида янги мулоҳазалар, Т., 1997; Файзулла Ходжаев. 100 лет, Навои, 1996; Ўзбекистоннинг янги тарихи, 2китоб [Ўзбекистон совет мустамлакачилиги даврида], Т., 2000; Эшонов О. Э., Файзулла Хўжаев, Т., 1973; Ҳасанов М., Файзулла Хўжаев, Т., 1990; Бақоев М., Файзулла Хўжаевжурналист ва публицист, Т., 1992; Ражабов К,., Бухорога қизил армия босқини ва унга қарши кураш, Т., 2002.
Қаҳрамон Ражабов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.