Fayzulla Xöjayev

Fayzulla Ubaydullayeviç Xöjayev (1896-yil 1-iyun, Buxoro – 1938-yil 15-mart, Moskva) — davlat va siyosat arbobi, Buxoro jadidçiligining faol iştirokçisi, «Yoş buxoroliklar» partiyasi rahbarlaridan biri. U Buxoro Xalq Sovet Respublikasi hukumatini, keyinroq Özbekiston SSR hukumatini boşqargan.

Xöjayev Buxoroda savdogar oilasida tuğilgan. Özbekça manbaga köra, Buxoro madrasasida ikki yil öqigaç, 1907–1912-yillarda Moskvada xususiy ta'lim olgan. Rus tilidagi manbada esa uni 1907-yilda otasi öqiş uçun Sankt-Peterburgga olib borgani yozilgan; inglizça manbada Moskvaga yuborilgani aytiladi. Otasi 1912-yilda vafot etgan.

Jadidlar harakatiga qöşilgan yili haqida manbalar turliça yozadi: özbekça manbada 1913-yil, inglizça manbada 1916-yil. «Yoş buxoroliklar» partiyasi Markaziy Qömitasiga 1917-yildan (özbekça manbada 1913-yildan) a'zo bölgan. Otasidan qolgan boylikni yangi usul maktablari oçişga va partiya faoliyatini qöllab-quvvatlaşga sarflagani qayd etilgan. Amir tomonidan ta'qib qilingaç, Buxorodan çiqib ketgan, Toşkentda partiyaning Turkiston byurosini tuzgan va «Uçqun» gazetasini tahrir qilgan. Rus tilidagi manbaga köra, amir hukumati uni ölim jazosiga hukm qilgan.

1920-yil sentyabrda Buxoro Xalq Sovet Respublikasi hukumati tuzilib, Xöjayev uning boşliği etib saylandi. Özbekça manbaga köra, u taşqi işlar va harbiy işlar nozirligi kabi lavozimlarni ham egallagan, Eron, Turkiya, Afğoniston, Xitoy, Germaniya, Yaponiya va boşqa davlatlar bilan aloqalar örnatgan hamda talabalarni xorijga öqişga yuborişga taşabbuskor bölgan. 1922-yil 7-iyulda unga qarşi qilingan suiqasd urinişi muvaffaqiyatsiz tugagani inglizça manbada qayd etilgan.

Özbekiston SSR tuzilgaç, u Inqilobiy qömita raisi, 1925-yil 17-fevraldan Xalq Komissarlari Soveti raisi böldi; 1925-yil 21-mayda SSSR MIQ raislaridan biri etib saylandi. Özbekça manbaga köra, uning davrida Özbekistonda 400 ga yaqin sanoat obyekti qurilgan. Xöjayev paxta yakkahokimligiga qarşi fikr bildirgan, «quloq»larni sinf sifatida tugatiş siyosatini yoqlamagan. U Markaziy Qömita a'zosi etib saylanmagan.

1925–1937-yillarda uning 16 ta kitobi va 200 dan ortiq maqolasi naşr etilgan. Ular orasida «Buxoro inqilobining tarixiga manbalar» (1926), «Özbekiston yuksalişda» (1936) bor. Uç jildlik tanlangan asarlari 1970-yillarda naşr etilgan.

1937-yil 9-iyulda qamoqqa olingan (inglizça manbada «9-iyulgaça»). Uning ustidan 1938-yil martdagi Moskva sud jarayonida «trotskiyçi», «Milliy ittihod» taşkiloti bilan boğliq va boşqa ayblovlar qöyilgan. Qatl sanasi manbalarda farq qiladi: özbekça manbada hukm 15-martda çiqarilgani va Butovoda ijro etilgani, rus tilidagi manbada hukm 13-martda çiqib, 15-martda Kommunarkada otilgani, inglizça manbada 13-martda qatl etilgani yozilgan. Uzoq yillar qabri ma'lum bölmagan deyilgan; inglizça manba Kommunarka qabristonini körsatadi.

Oilasi ham ta'qib qilingan: onasi 1938-yil yozida qamoqda vafot etgan, xotinlari va qizi surgun qilingan. 1965-yilda (inglizça manbada 1966-yilda) u oqlandi.

Buxoroda uning nomidagi universitet, köça va haykal bor; Toşkentda metro bekati uning nomi bilan ataladi. 1996-yilda 100 yilligi nişonlangan. Inglizça manbaga köra, u hozirgi Özbekistonda munozarali şaxs sifatida qoladi.