Faza
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 8-b. — ziyouz.com
Faza (yun. phasis — paydo böliş) — 1) biror jarayon (ijtimoiy, geologik va b.)ning taraqqiyot yölidagi davr; 2) fizikaning tebranişlar nazariyasi — muayyan vaqtning har bir momentida tebraniş jarayoni holatini ifodalaydigan kattalik. Davr uluşlarida, burçak yoki yey birliklarida ölçanadi. Garmonik tebraniş qarakatining tenglamasi jc=Asin (wt+ f) da cot+f tebranişning töliq (özgaruvçan), f — boşlanğiç vaqt nolga teng bölgandagi (özgarmas) F.sidir; 3) termodinamikada — tizimning boşqa qismlari b-n aniq çegara orqali ajralib turgan, bir jinsli va xossalari bir-biridan farq qiladigan hamda mexanik usul orqali ajratib olinişi mumkin bölgan har bir qismi. Suvmuzsuv buği (gaz) bir komponentli tizim bölib, u uçta F.dan taşkil topgan. Agar berk idişdagi suvga ma'lum mikdorda simob, muz va temir parçalari solinsa, vaqt ötişi b-n muvozanat xrlati yuzaga keladi va 2 qattiq faza — muz va temir hamda 2 suyuk, faza — suv va simob va, nihoyat, bitta gazdan iborat 5 fazali tizim hosil böladi. Har qanday tizim bir qança qattiq F.dan, bir qança suyuq F.dan va bittadan oşmaydigan gazsimon F.dan taşkil topgan bölişi mumkin. Modda har bir F.da termodinamik muvozanat holatida böladi. Bu holat fizik xossalari böyiça moddaning boşqa muvozanat holat (boşqa faza) laridan farq kidali. Modda bir F.dan boşqa F.ga ötganda uning xossalari sifat jihatidan özgaradi (q. Fazaviy ötiş). Yuqori t-ra va bosimda modda plazma holatiga ötadi. Turli kristall F.lari bir-biridan elektr ötkazuvçanligi, elektr va magnit momentlari, öta ötkazuvçanligi, kristall tuzilişi va b. bilan farq qiladi. Turli suyuklik F.lari ham bir-biridan konsentratsiyasi, öta oquvçanligi, elektr xossalari va b. b-n farqlanadi; 4) elektrotexnika da — köp F.li, xususan, 3 F.li liniyadagi ötkazgiçlardan biri.
Q.: Fazaviy ötiş
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ФАЗА (юн. phasis — пайдо бўлиш) — 1) бирор жараён (ижтимоий, геологик ва б.)нинг тараққиёт йўлидаги давр; 2) физиканинг тебранишлар назарияси — муайян вақтнинг ҳар бир моментида тебраниш жараёни ҳолатини ифодалайдиган катталик. Давр улушларида, бурчак ёки ей бирликларида ўлчанади. Гармоник тебраниш қаракатининг тенгламаси jc=Asin (wt+ ф) да cot+ф тебранишнинг тўлиқ (ўзгарувчан), ф — бошланғич вақт нолга тенг бўлгандаги (ўзгармас) Ф.сидир; 3) термодинамикада — тизимнинг бошқа қисмлари б-н аниқ чегара орқали ажралиб турган, бир жинсли ва хоссалари бир-биридан фарқ қиладиган ҳамда механик усул орқали ажратиб олиниши мумкин бўлган ҳар бир қисми. Сувмузсув буғи (газ) бир компонентли тизим бўлиб, у учта Ф.дан ташкил топган. Агар берк идишдаги сувга маълум микдорда симоб, муз ва темир парчалари солинса, вақт ўтиши б-н мувозанат хрлати юзага келади ва 2 қаттиқ фаза — муз ва темир ҳамда 2 суюк, фаза — сув ва симоб ва, ниҳоят, битта газдан иборат 5 фазали тизим ҳосил бўлади. Ҳар қандай тизим бир қанча қаттиқ Ф.дан, бир қанча суюқ Ф.дан ва биттадан ошмайдиган газсимон Ф.дан ташкил топган бўлиши мумкин. Модда ҳар бир Ф.да термодинамик мувозанат ҳолатида бўлади. Бу ҳолат физик хоссалари бўйича модданинг бошқа мувозанат ҳолат (бошқа фаза) ларидан фарқ кидали. Модда бир Ф.дан бошқа Ф.га ўтганда унинг хоссалари сифат жиҳатидан ўзгаради (қ. Фазавий ўтиш). Юқори т-ра ва босимда модда плазма ҳолатига ўтади. Турли кристалл Ф.лари бир-биридан электр ўтказувчанлиги, электр ва магнит моментлари, ўта ўтказувчанлиги, кристалл тузилиши ва б. билан фарқ қилади. Турли суюклик Ф.лари ҳам бир-биридан концентрацияси, ўта оқувчанлиги, электр хоссалари ва б. б-н фарқланади; 4) электротехника да — кўп Ф.ли, хусусан, 3 Ф.ли линиядаги ўтказгичлардан бири.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.