Feruz

Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 105–106-b. — ziyouz.com

Feruz FERUZ, Muhammad Rahimxon II (1845 Xiva 1910) Xiva xoni (1864—1910); şoir va bastakor. Könğirotlar sulolasidan. Xiva ş.dagi Arab Muhammadxon madrasasiaa tahsil körgan, davlat, huquq ilmini zamonasining maşhur mudarrisi, şoir va olim Doiy, Yusufxöja oxun va b.dan örgangan. Ogahiy F.ga ustozlik qilgan, unga şe'riyat sirlarini urgatgan, tarix, tarjima ilmidan saboq bergan. Otasi Sayid Muhammadxon vafotidan söng (1864) Xiva taxtiga ötirgan. Bu voqea munosabati b-n Ogahiy F.ga bağişlab qasidalar bitgan. 1873 y. Xiva xonligiga K.P. fon Kaufman boşçiligidagi Rossiya armiyasi hujum qilib, xonlikning asosiy şaharlari va poytaxtni bosib olgan. Gandimiyon şartnomasi (1873 y. 12 avg.)ga köra, Xiva xonligi podşo Rossiyasiga qaram bölib qolgan. F. ana şunday murakkab şaroitda yarim asrga yaqin muddat davomida Xiva xonligini boşqargan. F. saroyga adabiyot va san'at arboblarini töplagan. Ogaqiy, Komil, Tabibiy va b. ta'sirida özi ham Feruz (baxtli, ğolib) taxallusi b-n şe'rlar yozgan.

F. kitobat işlariga katta ahamiyat bergan: devon tuziş, tarix yoziş, tarjima işlarini rivojlantirgan. Xorazmda tarjima maktabi yaratgan. Fors va arab adabiyotining eng nodir tarixiy, adabiy, ilmiy asarlarini özbek tiliga tarjima qildirgan. Uning hukmronligi davrida Ogahiy va Bayo'niyl&r tomonidan Xorazm tarixiga oid asarlar yozilgan. Komil Xorazmiy mumtoz maqomlar uçun nota yozuvini ixtiro qilgan. Xivada bosmaxona (toşbosma) taşkil ettirgan. Unda Xorazm şoirlari haqidagi «Majmuat uşşuaro» tazkirasi, Alişer Navoiy asarlari, Xorazm şoirlari devonlari naşr qilingan. F. Hindiston, Arabiston, Eron, Turkiya savdogarlari orqali Xorazmga çet ellardan noyob kitoblar keltirtirgan va ularni köp nusxalarda köçirtirgan, tarix va adabiyotga oid kitoblardan iborat boy kutubxona yaratgan. F. me'morlik, naqqoşlik, xattotlik kabi san'at turlarini ham rivojlantirgan. Bu davrda fotografiya va kino san'ati vujudga kelgan, obodonçilik işlari amalga oşirilgan. F. 1871 y. Kyxira Ark karşisida öz nomi b-n ataluvçi 2 qavatli Madrasa qurdirgan (q. Muhammad Rahimxon madrasasi). F.ning bevosita raxbarligi va taşabbusi b-n 30 dan ortiq Madrasa, masjid, minora, xonaqolar qad rostlagan. F. yerlarni suv b-n ta'minlaş, boğroğlar barpo etiş işiga ham alohida ahamiyat bergan. Uning buyrugiga muvofiq, Qönğirot tumani sarhadida katta ariq bunyod etilgan. Hozirda uşbu ariq «Xon arigi» deb ataladi.

F. mumtoz şe'riyatning an'anaviy janrlarida lirik şe'rlar yaratgan. Şe'rlari, asosan, işqmuhabbat mavzuida. I neon va hayot, sevgi va sadokat F. ijodining ğoyaviy asosini taşkil qiladi. Ular ohangdorligi, tasviriyifodaviy böyoqlarga boyligi va şaklan rangbarangligi b-n ajralib turadi. Uning köpçilik ğazallari öz zamonasida sozandalar va guyandalar tomonidan kuyga solib kuylanib kelingan. Şe'rlariga «Devoni Feruz» nomi b-n tartib bergan (1879). Bu devon Muhammad Şarif tomonidan qayta kuçirilgan (1900). F.ning uzi Paxlavon Mahmudning 350 ruboiysini qölda kuçirib, kitob holiga keltirgan. F. Şaşmaqom kuylarini örgangan, saroyda maqom ansamblini tuzgan. «Navo», «Dugoh», «Segoh» maqomlariga boğlab kuylar yaratgan. F. Sayd Mahruyjon majmuasitsati Sayid Mohi Ruyi Jahon maqbarasida dafn qilingan. Şe'rlar devoni nusxalari Özbekiston FA Şarqşunoslik in-ti (inv. № 3442, 1119)da saklanadi.

As: Elga şohu Haqqa qul, T., 1997.

Ad. Davlatyor Rahim, Şixnazar Matrasul , Şohva şoir qismati, T., 1993. Habib Abdunazar, Ibrohim Karimov.

Q.: Muhammad Rahimxon madrasasi

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ФЕРУЗ, Муҳаммад Раҳимхон II (1845 Хива 1910) Хива хони (1864—1910); шоир ва бастакор. Кўнғиротлар сулоласидан. Хива ш.даги Араб Муҳаммадхон мадрасасиаа таҳсил кўрган, давлат, ҳуқуқ илмини замонасининг машҳур мударриси, шоир ва олим Доий, Юсуфхўжа охун ва б.дан ўрганган. Огаҳий Ф.га устозлик қилган, унга шеърият сирларини ургатган, тарих, таржима илмидан сабоқ берган. Отаси Сайид Муҳаммадхон вафотидан сўнг (1864) Хива тахтига ўтирган. Бу воқеа муносабати б-н Огаҳий Ф.га бағишлаб қасидалар битган. 1873 й. Хива хонлигига К.П. фон Кауфман бошчилигидаги Россия армияси ҳужум қилиб, хонликнинг асосий шаҳарлари ва пойтахтни босиб олган. Гандимиён шартномаси (1873 й. 12 авг.)га кўра, Хива хонлиги подшо Россиясига қарам бўлиб қолган. Ф. ана шундай мураккаб шароитда ярим асрга яқин муддат давомида Хива хонлигини бошқарган. Ф. саройга адабиёт ва санъат арбобларини тўплаган. Огақий, Комил, Табибий ва б. таъсирида ўзи ҳам Феруз (бахтли, ғолиб) тахаллуси б-н шеърлар ёзган.

Ф. китобат ишларига катта аҳамият берган: девон тузиш, тарих ёзиш, таржима ишларини ривожлантирган. Хоразмда таржима мактаби яратган. Форс ва араб адабиётининг энг нодир тарихий, адабий, илмий асарларини ўзбек тилига таржима қилдирган. Унинг ҳукмронлиги даврида Огаҳий ва Баё’нийл&р томонидан Хоразм тарихига оид асарлар ёзилган. Комил Хоразмий мумтоз мақомлар учун нота ёзувини ихтиро қилган. Хивада босмахона (тошбосма) ташкил эттирган. Унда Хоразм шоирлари ҳақидаги «Мажмуат ушшуаро» тазкираси, Алишер Навоий асарлари, Хоразм шоирлари девонлари нашр қилинган. Ф. Ҳиндистон, Арабистон, Эрон, Туркия савдогарлари орқали Хоразмга чет эллардан ноёб китоблар келтиртирган ва уларни кўп нусхаларда кўчиртирган, тарих ва адабиётга оид китоблардан иборат бой кутубхона яратган. Ф. меъморлик, наққошлик, хаттотлик каби санъат турларини ҳам ривожлантирган. Бу даврда фотография ва кино санъати вужудга келган, ободончилик ишлари амалга оширилган. Ф. 1871 й. Kyxira Арк каршисида ўз номи б-н аталувчи 2 қаватли Мадраса қурдирган (қ. Муҳаммад Раҳимхон мадрасаси). Ф.нинг бевосита рахбарлиги ва ташаббуси б-н 30 дан ортиқ Мадраса, масжид, минора, хонақолар қад ростлаган. Ф. ерларни сув б-н таъминлаш, боғроғлар барпо этиш ишига ҳам алоҳида аҳамият берган. Унинг буйругига мувофиқ, Қўнғирот тумани сарҳадида катта ариқ бунёд этилган. Ҳозирда ушбу ариқ «Хон ариги» деб аталади.

Ф. мумтоз шеъриятнинг анъанавий жанрларида лирик шеърлар яратган. Шеърлари, асосан, ишқмуҳаббат мавзуида. И неон ва ҳаёт, севги ва садокат Ф. ижодининг ғоявий асосини ташкил қилади. Улар оҳангдорлиги, тасвирийифодавий бўёқларга бойлиги ва шаклан рангбаранглиги б-н ажралиб туради. Унинг кўпчилик ғазаллари ўз замонасида созандалар ва гуяндалар томонидан куйга солиб куйланиб келинган. Шеърларига «Девони Феруз» номи б-н тартиб берган (1879). Бу девон Муҳаммад Шариф томонидан қайта кучирилган (1900). Ф.нинг узи Пахлавон Маҳмуднинг 350 рубоийсини қўлда кучириб, китоб ҳолига келтирган. Ф. Шашмақом куйларини ўрганган, саройда мақом ансамблини тузган. «Наво», «Дугоҳ», «Сегоҳ» мақомларига боғлаб куйлар яратган. Ф. Сайд Маҳруйжон мажмуасицати Сайид Моҳи Руйи Жаҳон мақбарасида дафн қилинган. Шеърлар девони нусхалари Ўзбекистон ФА Шарқшунослик ин-ти (инв. № 3442, 1119)да сакланади.

Ас: Элга шоҳу Ҳаққа қул, Т., 1997.

Ад. Давлатёр Раҳим, Шихназар Матрасул , Шоҳва шоир қисмати, Т., 1993. Ҳабиб Абдуназар, Иброҳим Каримов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.