Asosiy mazmunga ötiş
Qidiriş…Ctrl K

    Şrift ölçami

    Filippin

    Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 137–142-b. — ziyouz.com

    Filippin (Philippines), Filippin Respublikasi (tagalça Republika ng Pilipinas, ing. Republic Philippines) — Jan.Şarqiy Osiyodagi davlat, Tinç okeandagi Filippin arxipelagida joylaşgan. Mayd. 300 ming km2. Aholisi 84,526 mln. kişi (2002). Poytaxti — Manila ş. Ma'muriy jiqatdan 74 viloyat (province)ra bölinadi.

    Davlat tuzumi. F. — respublika. Amaldagi konstitutsiyasi 1987 y. ma'qullangan. Davlat boşliği — prezident (2001 y.dan Gloriya Makapagal Arroyo xonim), u töğri umumiy ovoz beriş yöli b-n 6 y. muddatga saylanadi, 2muddatga qayta saylanişi mumkin emas. Prezident hukumat boşliği ham hisoblanadi. Qonun çiqaruvçi hokimiyatni F. Kongressi (2 palatali parlament — senat va vakillar palatasi), ijroçi xrkimiyatni prezident va hukumat amalga oşiradi.

    Tabiati. F. arxipelagi 7107 oroldan iborat, şundan 800 tasida odam yaşaydi. Yiriklari: Luson, Mindanao, Samar, Negros, Palavan, Mindoro, Sebu, Leyte. Mamlakat yer yuzasining aksariyati toğli (eng baland joyi — 2954 m, Mindanao o.dagi Apo vulkani). Harakatdagi va söngan vulkan köp. Teztez zilzila bölib turadi. Hududning 1/4 qismi pasttekislik. Toğlar oraliğida soyliklar va dengiz sohillarida ensiz tekisliklar joylaşgan. Foydali qazilmalardan temir rudasi, xromit, marganets, nikel, mis, şuningdek, simob, oltin, kumuş, turli quriliş materiallari bor. Iklimi tropik va subekvatorial mussonli. Örtaça oylik t-ra 24—28°, toğlarda 19°gaça. Yillik örtaça yoğin miqdori 1000—4000 mm. Tayfunlar bölib turadi. RioGrandedeMindanao, Agusan, Kagayan va b. daryolari sersuv va seroyetona. Köl kam, eng kattasi Luson o.dagi Bay köli.

    Tuproği, asosan, laterit tipli qizil va sariq, toğlarda toğkaştan, dare vodiylarida allyuvial tuproq. 10 ming tur ösimlikning 40% endemik. Hududining 46% tropik urmondan iborat. Qimmatbaho yoğoç olinadigan doim yaşil daraxt turi köp. Dengiz sohillarida mangro urmonlari mavjud. 1200 m dan baland joylar butazor va ögloq b-n band. Hayvon turi kup emas. Iirik sut emizuvçilar yöq. Buğuning bir neça turi, yovvoyi tunğiz, mangust uçraydi. Quşlarning 750 dan ortiq turi yaşaydi. Sudralib yuruvçi hayvon kup. MayonVolkano, Kanlaon, MauntApo va b. milliy boğlari va quriqxonalari bor.

    Aholisi. F.da özaro yaqin til va şevalarda sözlaşuvçi 90 dan ziyod elat va qabilalar yaşaydi. Ularning yiriklari: bisayya, tagal, ilok, bi . kol, pampangan, pangasinan va b. Bundan taşqari, xitoy, osiyolik, yevropalik va amerikaliklar ham bor. Şahar aholisi 56%. Rasmiy tillar — tagal va ingliz tillari. Dindorlari xristian, islom dinlariga e'tiqod qiladilar. Yirik şaharlari: Manila, KesonSiti, Sebu, Davao.

    Tarixi. F. xududida mil. av. 2ming yillikda Osiyo qit'asidan, mil. av. 1ming yillikda Hindixitoydan borgan, keyinroq Indoneziyadan kelgan jan. mongoloidlar mahalliy negravstraloidlarni siqib çiqarganlar, qisman ular b-n qorişib ketganlar. 14—15-a.larda Indoneziya orqali Luson, Sebu o.larida, Sudu arxipelagida islom dini tarqaldi. Bu yerlarda mayda tarqoq hokimliklar, Sulu arxipelagida esa Xolo sultonligi vujudga keldi. 1521 y. Magellan boşçiligidagi Ispaniya ekspeditsiyasi Filippin o.lariga yetib keldi. Bu ekspeditsiyani Maktano hokimi Lapulapu tormor etgaç (F.da uni mustaqillik uçun kuraşning birinçi qahramoni sifatida e'zozlaydilar), Ispaniya 1564 y. Legaspi boşçiligida yana ekspeditsiya yubordi. Uning otryadi F.ning markaziy va şim. qismidagi asosiy orollarning sohillarini bosib oldi, aholining köpçiligini (jan.dagi musulmonlardan taşqari) xristian diniga kiritdi. 1756—63 y.lardagi 7 y.lik uruş davrida ingliz qöşinlari Manila ş. va bir qança joylarni bir yilgaça egallab turdilar. 19-a.ning 2yarmida xorijiy sarmoya yordamida savdosanoat işlari rivojlana boşladi, ziyolilar voyaga yetdi. Islohot tarafdorlari (X. Risal, M. del Pilar va b.) dastlabki vatanparvarlik taşkilotlarini tuzdilar. 1892 y. A. Bonifasio va b. rahbarligida Katipunan deb ataluvçi yaşirin vatanparvarlik taşkiloti vujudga keldi, tez orada keskin çoratadbirlar köriş tarafdori bölgan ziyolilar bu taşkilotga qöşildi. Katipunan çaqiriği b-n milliy ozodlik inqilobi (1896—98) boşlandi. Inqilobçilar 1897 y. 22 martda mustaqil respublikani e'lon qildilar. AQŞ 1898 y. apr.da Ispaniya mustamlakalarini egallaş uçun uruş boşladi. 1898 y. 12 iyunda F. 2marta mustaqil deb e'lon qilindi. 1899 — 1901 y.lardagi Amerika — Filippin uruşi natijasida AQŞ F.ni bosib oldi. 1934 y. F. muxtoriyatga ega böldi. 2-jahon uruşi yillarida F. hududini Yaponiya okkupatsiya qildi. 1946 y. 4 iyulda F. mustaqil respublika deb e'lon qilindi. F. 1945 y.dan BMT a'zosi. ÖzR suverenitetini 1992 y. 22 yanv.da tan olgan va öşa yil 13 apr. da diplomatiya munosabatlari örnatgan. Milliy bayrami — 12 iyun — Mustaqillik kuni (1898).

    Siyosiy partiyalari, kasaba uyuşmalari. Liberal partiya, 1946 y. tuzilgan; Millatçilar partiyasi, 1907 y. asos solingan, 1972 y. taqiqlangan, 1978 y. yana faoliyat boşlagan; F. kommunistik partiyasi, 1930 y. taşkil etilgan; «F. vatanparvar ommasining demokratiya uçun kuraşi» partiyasi, 1997 y. tuzilgan; Lakas-Xristian demokratlar milliy ittifoqi — partiya bloki, 1992 y. taşkil etilgan. F. kasaba uyuşmalari kongressi, 1975 y. asos solingan, 39 tarmoq kasaba uyuşmasini birlaştiradi.

    Xöjaligi. F. — agrarindustrial mamlakat. Yalpi içki mahsulotda q.x. ning uluşi 22%, sanoatniki 32%, xizmat körsatiş sohasiniki 48%.

    Qişloq xöjaligida kiçikkiçik dehqon xöjaliklari köpçilikni taşkil qiladi. Yirik plantatsiya xöjaliklari ham bor. Q.x.ga yarokli yerlar 9 mln. gektar (mamlakat hududining 30%), şundan 1 mln. gektar yer suğoriladi. Dehqonçilik ustun. Eksport uçun şakarkamiş, abaka, geveya, kokos palmasi, yer yonğoq, kofe, kakao, tamaki, tropik va sitrus mevalar yetiştiriladi. Asosiy oziq-ovqat ekinlari — şoli, makkajöxori, batat, maniok, sabzavot. Çorvaçiligi rivojlangan: qoramol va buyvol, çöçqa, eçki, parranda boqiladi, baliq ovlanadi. Örmonlarda qimmatbaho eksportbop puşti va kizil daraxt yoğoçlari tayyorlanadi.

    Sanoatida konçilik rivojlangan: nikel, rux, mis, temir, marganets, xrom rudalari, şuningdek, toşkömir, neft, simob, oltin, kumuş qazib olinadi. I.ç. sanoati qand, şoli oklaş, tamaki, yoğmoy, meva konservalaş, kopra, arqon va b. korxonalardan iborat. Yoğoçsozlik, mebel va kön-poyabzal sanoati ham rivojlangan. Sanoatning kimyo, radioelektronika tarmoklari yuksak sur'atda taraqqiy etmokda. Metallurgiya, metallsozlik, maşinasozlik (jumladan, avtomobil yiğiş), televizor, radiopriyomnik, elektr asboblar, mineral öğit, rezinatexnika buyumlari işlab çiqaradigan, neftni qayta işlaydigan, neft kimyosi, töqimaçilik, tikuvçilik, «oyna, sement z-dlari bor. Hunarmandçilik kds. tarmoq hisoblanadi. Yiliga örtaça 26,4 mlrd. kVtsoat elektr energiya hosil qilinadi. Asosiy sanoat markazlari: Manila, Sebu, Davao. Yuklar, asosan, dengiz transportida taşiladi. T.y. uzunligi 0,9 ming km, avtomobil yöllari uz. 161 ming km. Asosiy dengiz portlari: Manila, Sebu, Batangas, Davao. Manilada xalkaro aeroport bor. F. çetga kandşakar, kopra, kokos moyi, metall rudalari, yoğoç, maşina va uskunalar, kimyoviy moddalar çiqaradi, çetdan neft va neft mahsulotlari, maşina va uskuna, transport vositalari oladi. Yaponiya, AQŞ, Avstraliya, Indoneziya, Singapur, Koreya Respublikasi, Saudiya Arabistoni b-n savdo qiladi. Pul birligi — Filippin pesosi.

    Tibbiy xizmati, maorifi, ilmiy va madaniyma'rifiy muassasalari. Vraçlar un-t va tibbiyot intlarida tayyorlanadi. F.da örta maktablarning yarmidan köproği va boşlanğiç maktablarning bir qismi xususiy. Davlatga karaşli va xususiy maktablarda pul tölab öqiladi. Boşlanğiç maktabda öqiş majburiy va bepul bölib, unga bolalar 7 yoşdan qabul qilinadi va 6 y. öqitiladi. Örta maktablarda ökiş muddati 4 y. Darslar ingliz va mahalliy tagal tillarida olib boriladi. Hunar ta'limi boşlanğiç maktab negizidagi q.x., sanoat, savdo maktablarida amalga oşiriladi. Boşlangiç maktablarning öqituvçilari ped. kollejlarida tayyorlanadi. Ularning eng kattasi Maniladagi F. normal (ped.) kollejidir. Oliy öquv yurtlarining kupi xususiy. Yirik oliy öquv yurtlari: Maniladagi Katolik SantoTomas un-ti (1611), Manila un-ti, Uzok, Şarq un-ti (1928), Şarq un-ti (1946), KesonSiti ş.dagi Filippin un-ti (1908). Yetakçi ilmiy muassasalar un-tlar xuzurida taşkil etilgan. Davlat ilmiy muassasalari — Yadro tadqiqotlari markazi (1958), F.taraqqiyot akademiyasi (1973), Kokos palmasi i.t. instituta, F. fanlar akademiyasi (1976) va b. Xalkaro şoli i.t. instituta bor. Untlar xuzurida yirik kutubxonalar, Manilada Milliy kutubxona işlaydi. Manilada SantoTomas muzeyi (1682), F. Milliy muzeyi (1901) va Metropoliten san'at muzeyi mavjud.

    Matbuoti, radioeşittirişi va telekörsatuvi. F.da bir qança gaz. va jur. naşr etiladi. Yiriklari: «Balita» («Yangiliklar», tagal tilida çikadigan kundalik gaz., 1972 y.dan), «Manila bulletin» («Manila byulleteni», ingliz tilida çiqadigan kundalik gaz., 1972 y.dan), «Manila ivning post» («Manila oqşom poçtasi», ingliz tilida çikadigan kundalik keçki gaz., 1975 y.dan), «Manila tayms» («Manila vaqti», ingliz tilida çiqadigan kundalik gaz., 1945 y.dan), «Piplz djornel» («Xalq gazetasi», tagal va ingliz tillarida çikadigan gaz., 1979 y.dan), «Tempo» («Sur'at», tagal va ingliz tillarida çikadigan kundalik gaz., 1983 y.dan), «Yunayted deyli nyus» («Kun yangiliklari», ingliz va xitoy tillarida çiqadigan kundalik gaz., 1973 y.dan), «Sulong» («Olğa», oylik byulleten). F. yangiliklar agentligi — davlat axborot mahkamasi bölib, 1973 y.dan faoliyat körsatadi. Radioeşittiriş 1952 y.dan, telekörsatuv 1953 y.dan boşlangan. Mamlakatdagi barça radio va telestyalar faoliyati «Neşnl telekommyunikeyşne kommişn» hukumat mahkamasi tomonidan nazorat qilinadi.

    Adabiyoti. F. xalklari va elatlari adabiyoti tagal va b. mahalliy tillarda, şuningdek, ispan va ingliz tillarida rivojlanib kelmoqda. F. xalq oğzaki ijodiyoti va, ayniqsa, qaxramonlik dostonlarida malayya va indonezyava adabiy an'analarining ta'siri seziladi. 16—19-a.lardagi Ispaniya hukmronligi davrida ispan tilida diniynasihat ruhidagi adabiyot vujudga keldi. Zamonaviy tagal adabiyoti ning asosçisi F. Baltasar (taxallusi Balagtas)ning «Florante va Laura» dostoni (1838) maşhur. 1856 y. M. de Kastroning tagal tilida bosilib çiqqan birinçi romani «Urban va Felisa» (1863)dan keyin 20-a. ning 1yarmida V. ErnandesPenya, L.K. Santos romanlari, X. Korasan de Xesus, A.V. Ernandes şe'rlari, A. V. Ernandes, D. Rosario, F. Galauran hikoyalari paydo böldi. 2-jahon uruşidan keyin şe'riyat va hikoya navislik yanada rivoj topdi. A.V. Ernandesning «Şayton yiği», «Vahşiy quşlar», F. Galauranning «Bir qisim guruç», N. Karavananing «Kizil uydagi farişta» romanlari ijtimoiy va maişiy mavzularga bagaşlandi.

    Ispan tilidagi adabiyot rivojida X. Risal romanlari («Menga tegişma», «Flibustyerlar») katta ahamiyatga ega böldi. 20-a.ning 1yarmida S. Apostol, F. Gerrero, K.M.Rekto va b.larning vatanparvarlik şe'riyati maşhur böldi. Xuddi şu davrda X.G. Vilya, M.E. Argilya, N.V.M. Gonsales, K. Bulosan kabilar ingliz tilida novella va şe'rlar yaratişdi. 2jaxrn uruşidan keyingi davrda E. Okampo, N. Xoakin, E. L. Tyempo va b. adiblar yetişib çikdi.

    Me'morligi va tasviriy san'ati. Mahalliy aholining an'anaviy uylari qoziqlar ustiga çaylasimon qilib quriladi, usti palma bargi b-n yopiladi. Mustamlaka davrida şaharlar, istehkomlar, çerkov va saroylar barokko hamda klassitsizm uslubida qurila boşladi (Luson o.dagi SanNikolas çerkovi, 17-a.; Maniladagi SantoTomas un-ti, 1608—15 i.). 19-a. 2yarmi va 20-a. 1yarmida Manila ş.da Yevropa va Amerika me'morligi uslubida binolar barpo etildi. F. me'morlaridan P. Antonio, S. Konso, L. V. Loksin, A. Nakpil öz ijodida ispan me'morligi uslubidagi bino va inşootlarni millim ruxda bezaşga ahamiyat bera boşladilar (Panay o. Iloilo ş.dagi Miagao ibodatxonasi; Maniladagi F. madaniyat markazi, 1969, me'mor L.V. Loksin).

    F. hududida mil. av. 2—1ming yillikka oid san'at yodgorliklari saklanib qolgan. Qadimdan yoğoç va bambuk öymakorligi, töqimaçilik, metallsozlik, kaştaçilik, zargarlik kabi kasblar maşhur bölgan. Maniladagi SanAgustin çerkovining öymakor yoğoç eşiklari (1606) va SanIgnasio çerkovining ibodat qilinadigan qismidagi öyma naqşlar F. san'atining ilk namunalaridir. 19-a.ning 2yarmi va 20-a.ning 1yarmida dastgoh rangtasviri (X. de Luna, F. Idalgo, F. Amorsolo), haykaltaroşlik (G. Tolentino) paydo böddi. F. Roxas portret va manzara, X. Risal rangtasvir va haykaltaroşlik sohasida unutilmas asarlar yaratişdi. F. Amorsolo asos solgan «An'anavii maktab» 20-a. örtalariga kelib F. rassomlari akademiyasiga aylandi. 50—60k.larda K.V. Fransisko ijodi kamol topdi. U afsona va rivoyatlarga, ozodlik harakati qaxramonlariga, şuningdek, dehqonlar, baliqçilar, konçilar hayotiga bağişlangan köpgina devoriy rayem va manzaralar yaratdi. A. MagsaysayXo ismli ayol rassom qişloq xotinqizlarining lobar siymosini tasvirlovçi gözal asarlari b-n e'tibor qozondi. V. Manansala, R. Tabuena, M. Malang Santos, U. Yonson, E. Okampo, A. R. Lus, F. Sobel kabi rassomlar, X. Alkaptara va A.M. Imao, N. Abue kabi haykaltaroşlar milliy realistik an'analarni davom ettirdilar.

    Musiqasi. Marosim (harbiy, töy), mehnat va b. xalq qöşiq hamda raqslari azaldan davom etib keladi. Toğlik va musulmon xalqlarning qad. musiqasi deyarli özgarişsiz saklangan. 16— 18-a.larda xristian diniga kirgan va ispanlar ta'sirida bölgan xalqlarda esa biroz mahalliylaşgan ispança raqslar (xota, xabanera) tarqala boşlagan. Çolgu asboblari: bambuk va yogoç fleytalar, gonglar, gitarasimon kudyapi, gitgit (skripka turi) va b.lar. Rondalya deb ataluvçi torli milliy orkestr şuhrat qozongan. Professional musiqa 19-a.dan rivoj topdi. 1916 y. F. universiteti huzurida konservatoriya oçildi, keyinroq Manila va KesonSiti ş.larida musiqa muassasalari va jamoalari taşkil topdi. Kompozitorlar orasida X. Silos, X. Estelya, A. Molina, F. Buenkamina, F. de Leon, J. A. Dadap va b. mapghur. Manilada Milliy filarmoniya jamiyati, «Bayanixan» (1956), «Filippineskas» (1958), «Barangay» aşularaqs ansambllari, F. universitetining «Madrigal» kamer xori, Manila simfonik orkestri, F. Madaniyat markazining orkestri, Konsert orkestri işlaydi. Milliy musika kengaşi, kompozitorlar jamiyati mavjud.

    Teatri. Qadimdan davom etib kelayotgan va aşula, raqslar b-n ötadigan taomil, rasmrusumlar va ularda gavdalantiriladigan mehnat jarayonlari, töy udumlari teatr san'ati uçun manba bölgan. F. professional teatri xitoy, hind, indonez, keyinroq ispan va amerika madaniyati ta'sirida şakllandi. 19-a. örtalarida Manilada havaskorlik teatrlari: Eskosur truppasi (1848) va Lopes Aris truppasi (1852) vujudga kelib, ularda ispan tilidagi sevgi pyesalari (sarsuelalar) sahnalaştirildi. 1914 y. Manilada ingliz tilidagi «Litl tietr» taşkil topdi. Uning aktyorlari ham, tomoşabinlari ham asosan, Manila un-tining talaba va muallimlari edi. F. mustaqillikka erişgaç, tagal tilidagi dramaturgiya va teatr rivojlana boşladi. «Barangay teatr gildiyasi» (1939), F. aktyorlar lab. (1959), Meralko teatri, Raj Soliman teatri va b. yarim professional jamoalari milliy san'at (moromoro, sarsuela va b.) an'analarini jahon teatrining eng yaxşi namunalari yutuqlari b-n birga qöşişga intiladi. 1972 y. Manilada köçma bolalar teatri taşkil etildi. Kinosi. 1919 y. rejissyor va aktyor X. Nepomuseno milliy kino firma taşkil etganidan söng kinofilmlar doimiy işlab çiqarila boşladi. Tagal tilida «Qişloqi qiz» nomli dastlabki badiiy film yaratildi. «Uç maqtançoq» (1926) ovozeiz filmlar orasida eng yaxşisi buldi. 1932 y. dastlabki ovozli filmlar («Qallob», rej. J. P. Musser; «Oltin xanjar», rej. X. Nepomuseno) çikarildi. 30-y. lardagi eng yirik kino birlaşmalari — «Sampagita» va «LVN» çiqargan filmlarda milliy tarix va mifologiya syujetlaridan foydalanildi. şuningdek, «Yirtilgan bayroq», «Zulmat va nur» komediyalari ham yaratildi. 1946 y. taşkil etilgan «Premyer prodakşn» studiyasi köngiloçar ruxdagi filmlar b-n bir qatorda toğli qabilalar hayotini tasvirlovçi filmlarni ham suratga oldi. 50—60-y.larda «Xarana», «Dunyoning oxirigaça» (ikkalasining rej. J. de Leon), «Parij romanei», «Badayo» (ikkalasining rej. L.V. Avelyana) ekranga çiqarildi. 20-a. oxirlarida yaratilgan «Qaqroq yerni suğor» (rej. O. Buenaventura), «Narkotik çayqovçilarini öldiringlar» (rej. J. Estrada) filmlari dolzarb zamonaviy mavzularga bağişlangan. 1960-y.larning örtalaridan Manila kinofestivali utkazib kelinadi.

    Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

    ФИЛИППИН (Philippines), Филиппин Республикаси (тагалча Republika ng Pilipinas, инг. Republic Philippines) — Жан.Шарқий Осиёдаги давлат, Тинч океандаги Филиппин архипелагида жойлашган. Майд. 300 минг км2. Аҳолиси 84,526 млн. киши (2002). Пойтахти — Манила ш. Маъмурий жиқатдан 74 вилоят (province)ra бўлинади.

    Давлат тузуми. Ф. — республика. Амалдаги конституцияси 1987 й. маъқулланган. Давлат бошлиғи — президент (2001 й.дан Глория Макапагал Арройо хоним), у тўғри умумий овоз бериш йўли б-н 6 й. муддатга сайланади, 2муддатга қайта сайланиши мумкин эмас. Президент ҳукумат бошлиғи ҳам ҳисобланади. Қонун чиқарувчи ҳокимиятни Ф. Конгресси (2 палатали парламент — сенат ва вакиллар палатаси), ижрочи хркимиятни президент ва ҳукумат амалга оширади.

    Табиати. Ф. архипелаги 7107 оролдан иборат, шундан 800 тасида одам яшайди. Йириклари: Лусон, Минданао, Самар, Негрос, Палаван, Миндоро, Себу, Лейте. Мамлакат ер юзасининг аксарияти тоғли (энг баланд жойи — 2954 м, Минданао о.даги Апо вулкани). Ҳаракатдаги ва сўнган вулкан кўп. Тезтез зилзила бўлиб туради. Ҳудуднинг 1/4 қисми пасттекислик. Тоғлар оралиғида сойликлар ва денгиз соҳилларида энсиз текисликлар жойлашган. Фойдали қазилмалардан темир рудаси, хромит, марганец, никель, мис, шунингдек, симоб, олтин, кумуш, турли қурилиш материаллари бор. Иклими тропик ва субэкваториал муссонли. Ўртача ойлик т-ра 24—28°, тоғларда 19°гача. Йиллик ўртача ёғин миқдори 1000—4000 мм. Тайфунлар бўлиб туради. РиоГрандедеМинданао, Агусан, Кагаян ва б. дарёлари серсув ва сероетона. Кўл кам, энг каттаси Лусон о.даги Бай кўли.

    Тупроғи, асосан, латерит типли қизил ва сариқ, тоғларда тоғкаштан, даре водийларида аллювиал тупроқ. 10 минг тур ўсимликнинг 40% эндемик. Ҳудудининг 46% тропик урмондан иборат. Қимматбаҳо ёғоч олинадиган доим яшил дарахт тури кўп. Денгиз соҳилларида мангро урмонлари мавжуд. 1200 м дан баланд жойлар бутазор ва ўглоқ б-н банд. Ҳайвон тури куп эмас. Иирик сут эмизувчилар йўқ. Буғунинг бир неча тури, ёввойи тунғиз, мангуст учрайди. Қушларнинг 750 дан ортиқ тури яшайди. Судралиб юрувчи ҳайвон куп. МайонВольканьо, Канлаон, МаунтАпо ва б. миллий боғлари ва қуриқхоналари бор.

    Аҳолиси. Ф.да ўзаро яқин тил ва шеваларда сўзлашувчи 90 дан зиёд элат ва қабилалар яшайди. Уларнинг йириклари: бисайя, тагал, илок, би . кол, пампанган, пангасинан ва б. Бундан ташқари, хитой, осиёлик, европалик ва америкаликлар ҳам бор. Шаҳар аҳолиси 56%. Расмий тиллар — тагал ва инглиз тиллари. Диндорлари христиан, ислом динларига эътиқод қиладилар. Йирик шаҳарлари: Манила, КесонСити, Себу, Давао.

    Тарихи. Ф. худудида мил. ав. 2минг йилликда Осиё қитъасидан, мил. ав. 1минг йилликда Ҳиндихитойдан борган, кейинроқ Индонезиядан келган жан. монголоидлар маҳаллий негравстралоидларни сиқиб чиқарганлар, қисман улар б-н қоришиб кетганлар. 14—15-а.ларда Индонезия орқали Лусон, Себу о.ларида, Суду архипелагида ислом дини тарқалди. Бу ерларда майда тарқоқ ҳокимликлар, Сулу архипелагида эса Холо султонлиги вужудга келди. 1521 й. Магеллан бошчилигидаги Испания экспедицияси Филиппин о.ларига етиб келди. Бу экспедицияни Мактано ҳокими Лапулапу тормор этгач (Ф.да уни мустақиллик учун курашнинг биринчи қаҳрамони сифатида эъзозлайдилар), Испания 1564 й. Легаспи бошчилигида яна экспедиция юборди. Унинг отряди Ф.нинг марказий ва шим. қисмидаги асосий оролларнинг соҳилларини босиб олди, аҳолининг кўпчилигини (жан.даги мусулмонлардан ташқари) христиан динига киритди. 1756—63 й.лардаги 7 й.лик уруш даврида инглиз қўшинлари Манила ш. ва бир қанча жойларни бир йилгача эгаллаб турдилар. 19-а.нинг 2ярмида хорижий сармоя ёрдамида савдосаноат ишлари ривожлана бошлади, зиёлилар вояга етди. Ислоҳот тарафдорлари (X. Рисаль, М. дель Пилар ва б.) дастлабки ватанпарварлик ташкилотларини туздилар. 1892 й. А. Бонифасио ва б. раҳбарлигида Катипунан деб аталувчи яширин ватанпарварлик ташкилоти вужудга келди, тез орада кескин чоратадбирлар кўриш тарафдори бўлган зиёлилар бу ташкилотга қўшилди. Катипунан чақириғи б-н миллий озодлик инқилоби (1896—98) бошланди. Инқилобчилар 1897 й. 22 мартда мустақил республикани эълон қилдилар. АҚШ 1898 й. апр.да Испания мустамлакаларини эгаллаш учун уруш бошлади. 1898 й. 12 июнда Ф. 2марта мустақил деб эълон қилинди. 1899 — 1901 й.лардаги Америка — Филиппин уруши натижасида АҚШ Ф.ни босиб олди. 1934 й. Ф. мухториятга эга бўлди. 2-жаҳон уруши йилларида Ф. ҳудудини Япония оккупация қилди. 1946 й. 4 июлда Ф. мустақил республика деб эълон қилинди. Ф. 1945 й.дан БМТ аъзоси. ЎзР суверенитетини 1992 й. 22 янв.да тан олган ва ўша йил 13 апр. да дипломатия муносабатлари ўрнатган. Миллий байрами — 12 июнь — Мустақиллик куни (1898).

    Сиёсий партиялари, касаба уюшмалари. Либерал партия, 1946 й. тузилган; Миллатчилар партияси, 1907 й. асос солинган, 1972 й. тақиқланган, 1978 й. яна фаолият бошлаган; Ф. коммунистик партияси, 1930 й. ташкил этилган; «Ф. ватанпарвар оммасининг демократия учун кураши» партияси, 1997 й. тузилган; Лакас-Христиан демократлар миллий иттифоқи — партия блоки, 1992 й. ташкил этилган. Ф. касаба уюшмалари конгресси, 1975 й. асос солинган, 39 тармоқ касаба уюшмасини бирлаштиради.

    Хўжалиги. Ф. — аграриндустриал мамлакат. Ялпи ички маҳсулотда қ.х. нинг улуши 22%, саноатники 32%, хизмат кўрсатиш соҳасиники 48%.

    Қишлоқ хўжалигида кичиккичик деҳқон хўжаликлари кўпчиликни ташкил қилади. Йирик плантация хўжаликлари ҳам бор. Қ.х.га ярокли ерлар 9 млн. гектар (мамлакат ҳудудининг 30%), шундан 1 млн. гектар ер суғорилади. Деҳқончилик устун. Экспорт учун шакаркамиш, абака, гевея, кокос пальмаси, ер ёнғоқ, кофе, какао, тамаки, тропик ва цитрус мевалар етиштирилади. Асосий озиқ-овқат экинлари — шоли, маккажўхори, батат, маниок, сабзавот. Чорвачилиги ривожланган: қорамол ва буйвол, чўчқа, эчки, парранда боқилади, балиқ овланади. Ўрмонларда қимматбаҳо экспортбоп пушти ва кизил дарахт ёғочлари тайёрланади.

    Саноатида кончилик ривожланган: никель, рух, мис, темир, марганец, хром рудалари, шунингдек, тошкўмир, нефть, симоб, олтин, кумуш қазиб олинади. И.ч. саноати қанд, шоли оклаш, тамаки, ёғмой, мева консервалаш, копра, арқон ва б. корхоналардан иборат. Ёғочсозлик, мебель ва кўн-пойабзал саноати ҳам ривожланган. Саноатнинг кимё, радиоэлектроника тармоклари юксак суръатда тараққий этмокда. Металлургия, металлсозлик, машинасозлик (жумладан, автомобиль йиғиш), телевизор, радиоприёмник, электр асбоблар, минерал ўғит, резинатехника буюмлари ишлаб чиқарадиган, нефтни қайта ишлайдиган, нефть кимёси, тўқимачилик, тикувчилик, «ойна, цемент з-длари бор. Ҳунармандчилик кдц. тармоқ ҳисобланади. Йилига ўртача 26,4 млрд. кВтсоат электр энергия ҳосил қилинади. Асосий саноат марказлари: Манила, Себу, Давао. Юклар, асосан, денгиз транспортида ташилади. Т.й. узунлиги 0,9 минг км, автомобиль йўллари уз. 161 минг км. Асосий денгиз портлари: Манила, Себу, Батангас, Давао. Манилада халкаро аэропорт бор. Ф. четга кандшакар, копра, кокос мойи, металл рудалари, ёғоч, машина ва ускуналар, кимёвий моддалар чиқаради, четдан нефть ва нефть маҳсулотлари, машина ва ускуна, транспорт воситалари олади. Япония, АҚШ, Австралия, Индонезия, Сингапур, Корея Республикаси, Саудия Арабистони б-н савдо қилади. Пул бирлиги — Филиппин песоси.

    Тиббий хизмати, маорифи, илмий ва маданиймаърифий муассасалари. Врачлар ун-т ва тиббиёт интларида тайёрланади. Ф.да ўрта мактабларнинг ярмидан кўпроғи ва бошланғич мактабларнинг бир қисми хусусий. Давлатга карашли ва хусусий мактабларда пул тўлаб ўқилади. Бошланғич мактабда ўқиш мажбурий ва бепул бўлиб, унга болалар 7 ёшдан қабул қилинади ва 6 й. ўқитилади. Ўрта мактабларда ўкиш муддати 4 й. Дарслар инглиз ва маҳаллий тагал тилларида олиб борилади. Ҳунар таълими бошланғич мактаб негизидаги қ.х., саноат, савдо мактабларида амалга оширилади. Бошлангич мактабларнинг ўқитувчилари пед. коллежларида тайёрланади. Уларнинг энг каттаси Маниладаги Ф. нормал (пед.) коллежидир. Олий ўқув юртларининг купи хусусий. Йирик олий ўқув юртлари: Маниладаги Католик СантоТомас ун-ти (1611), Манила ун-ти, Узок, Шарқ ун-ти (1928), Шарқ ун-ти (1946), КесонСити ш.даги Филиппин ун-ти (1908). Етакчи илмий муассасалар ун-тлар хузурида ташкил этилган. Давлат илмий муассасалари — Ядро тадқиқотлари маркази (1958), Ф.тараққиёт академияси (1973), Кокос пальмаси и.т. института, Ф. фанлар академияси (1976) ва б. Халкаро шоли и.т. института бор. Унтлар хузурида йирик кутубхоналар, Манилада Миллий кутубхона ишлайди. Манилада СантоТомас музейи (1682), Ф. Миллий музейи (1901) ва Метрополитен санъат музейи мавжуд.

    Матбуоти, радиоэшиттириши ва телекўрсатуви. Ф.да бир қанча газ. ва жур. нашр этилади. Йириклари: «Балита» («Янгиликлар», тагал тилида чикадиган кундалик газ., 1972 й.дан), «Манила буллетин» («Манила бюллетени», инглиз тилида чиқадиган кундалик газ., 1972 й.дан), «Манила ивнинг пост» («Манила оқшом почтаси», инглиз тилида чикадиган кундалик кечки газ., 1975 й.дан), «Манила таймс» («Манила вақти», инглиз тилида чиқадиган кундалик газ., 1945 й.дан), «Пиплз джорнэл» («Халқ газетаси», тагал ва инглиз тилларида чикадиган газ., 1979 й.дан), «Темпо» («Суръат», тагал ва инглиз тилларида чикадиган кундалик газ., 1983 й.дан), «Юнайтед дейли ньюс» («Кун янгиликлари», инглиз ва хитой тилларида чиқадиган кундалик газ., 1973 й.дан), «Сулонг» («Олға», ойлик бюллетень). Ф. янгиликлар агентлиги — давлат ахборот маҳкамаси бўлиб, 1973 й.дан фаолият кўрсатади. Радиоэшиттириш 1952 й.дан, телекўрсатув 1953 й.дан бошланган. Мамлакатдаги барча радио ва телестялар фаолияти «Нэшнл телекоммюникейшне коммишн» ҳукумат маҳкамаси томонидан назорат қилинади.

    Адабиёти. Ф. халклари ва элатлари адабиёти тагал ва б. маҳаллий тилларда, шунингдек, испан ва инглиз тилларида ривожланиб келмоқда. Ф. халқ оғзаки ижодиёти ва, айниқса, қахрамонлик достонларида малайя ва индонезява адабий анъаналарининг таъсири сезилади. 16—19-а.лардаги Испания ҳукмронлиги даврида испан тилида динийнасиҳат руҳидаги адабиёт вужудга келди. Замонавий тагал адабиёти нинг асосчиси Ф. Балтасар (тахаллуси Балагтас)нинг «Флоранте ва Лаура» достони (1838) машҳур. 1856 й. М. де Кастронинг тагал тилида босилиб чиққан биринчи романи «Урбан ва Фелиса» (1863)дан кейин 20-а. нинг 1ярмида В. ЭрнандесПеня, Л.К. Сантос романлари, X. Корасан де Хесус, А.В. Эрнандес шеърлари, А. В. Эрнандес, Д. Росарио, Ф. Галауран ҳикоялари пайдо бўлди. 2-жаҳон урушидан кейин шеърият ва ҳикоя навислик янада ривож топди. А.В. Эрнандеснинг «Шайтон йиғи», «Ваҳший қушлар», Ф. Галаураннинг «Бир қисим гуруч», Н. Каравананинг «Кизил уйдаги фаришта» романлари ижтимоий ва маиший мавзуларга багашланди.

    Испан тилидаги адабиёт ривожида X. Рисаль романлари («Менга тегишма», «Флибустьерлар») катта аҳамиятга эга бўлди. 20-а.нинг 1ярмида С. Апостол, Ф. Герреро, К.М.Ректо ва б.ларнинг ватанпарварлик шеърияти машҳур бўлди. Худди шу даврда Х.Г. Вилья, М.Э. Аргилья, Н.В.М. Гонсалес, К. Булосан кабилар инглиз тилида новелла ва шеърлар яратишди. 2жахрн урушидан кейинги даврда Э. Окампо, Н. Хоакин, Э. Л. Тьемпо ва б. адиблар етишиб чикди.

    Меъморлиги ва тасвирий санъати. Маҳаллий аҳолининг анъанавий уйлари қозиқлар устига чайласимон қилиб қурилади, усти пальма барги б-н ёпилади. Мустамлака даврида шаҳарлар, истеҳкомлар, черков ва саройлар барокко ҳамда классицизм услубида қурила бошлади (Лусон о.даги СанНиколас черкови, 17-а.; Маниладаги СантоТомас ун-ти, 1608—15 и.). 19-а. 2ярми ва 20-а. 1ярмида Манила ш.да Европа ва Америка меъморлиги услубида бинолар барпо этилди. Ф. меъморларидан П. Антонио, С. Консьо, Л. В. Локсин, А. Накпиль ўз ижодида испан меъморлиги услубидаги бино ва иншоотларни миллим рухда безашга аҳамият бера бошладилар (Панай о. Илоило ш.даги Миагао ибодатхонаси; Маниладаги Ф. маданият маркази, 1969, меъмор Л.В. Локсин).

    Ф. ҳудудида мил. ав. 2—1минг йилликка оид санъат ёдгорликлари сакланиб қолган. Қадимдан ёғоч ва бамбук ўймакорлиги, тўқимачилик, металлсозлик, каштачилик, заргарлик каби касблар машҳур бўлган. Маниладаги СанАгустин черковининг ўймакор ёғоч эшиклари (1606) ва СанИгнасио черковининг ибодат қилинадиган қисмидаги ўйма нақшлар Ф. санъатининг илк намуналаридир. 19-а.нинг 2ярми ва 20-а.нинг 1ярмида дастгоҳ рангтасвири (X. де Луна, Ф. Идальго, Ф. Аморсоло), ҳайкалтарошлик (Г. Толентино) пайдо бўдди. Ф. Рохас портрет ва манзара, X. Рисаль рангтасвир ва ҳайкалтарошлик соҳасида унутилмас асарлар яратишди. Ф. Аморсоло асос солган «Анъанавии мактаб» 20-а. ўрталарига келиб Ф. рассомлари академиясига айланди. 50—60к.ларда К.В. Франсиско ижоди камол топди. У афсона ва ривоятларга, озодлик ҳаракати қахрамонларига, шунингдек, деҳқонлар, балиқчилар, кончилар ҳаётига бағишланган кўпгина деворий раем ва манзаралар яратди. А. МагсайсайХо исмли аёл рассом қишлоқ хотинқизларининг лобар сиймосини тасвирловчи гўзал асарлари б-н эътибор қозонди. В. Манансала, Р. Табуэна, М. Маланг Сантос, У. Йонсон, Э. Окампо, А. Р. Лус, Ф. Собель каби рассомлар, X. Алькаптара ва A.M. Имао, Н. Абуэ каби ҳайкалтарошлар миллий реалистик анъаналарни давом эттирдилар.

    Мусиқаси. Маросим (ҳарбий, тўй), меҳнат ва б. халқ қўшиқ ҳамда рақслари азалдан давом этиб келади. Тоғлик ва мусулмон халқларнинг қад. мусиқаси деярли ўзгаришсиз сакланган. 16— 18-а.ларда христиан динига кирган ва испанлар таъсирида бўлган халқларда эса бироз маҳаллийлашган испанча рақслар (хота, хабанера) тарқала бошлаган. Чолгу асбоблари: бамбук ва ёгоч флейталар, гонглар, гитарасимон кудьяпи, гитгит (скрипка тури) ва б.лар. Рондалья деб аталувчи торли миллий оркестр шуҳрат қозонган. Профессионал мусиқа 19-а.дан ривож топди. 1916 й. Ф. университети ҳузурида консерватория очилди, кейинроқ Манила ва КесонСити ш.ларида мусиқа муассасалари ва жамоалари ташкил топди. Композиторлар орасида X. Силос, X. Эстелья, А. Молина, Ф. Буэнкамина, Ф. де Леон, Ж. А. Дадап ва б. мапгҳур. Манилада Миллий филармония жамияти, «Баянихан» (1956), «Филиппинескас» (1958), «Барангай» ашуларақс ансамбллари, Ф. университетининг «Мадригал» камер хори, Манила симфоник оркестри, Ф. Маданият марказининг оркестри, Концерт оркестри ишлайди. Миллий мусика кенгаши, композиторлар жамияти мавжуд.

    Театри. Қадимдан давом этиб келаётган ва ашула, рақслар б-н ўтадиган таомил, расмрусумлар ва уларда гавдалантириладиган меҳнат жараёнлари, тўй удумлари театр санъати учун манба бўлган. Ф. профессионал театри хитой, ҳинд, индонез, кейинроқ испан ва америка маданияти таъсирида шаклланди. 19-а. ўрталарида Манилада ҳаваскорлик театрлари: Эскосур труппаси (1848) ва Лопес Арис труппаси (1852) вужудга келиб, уларда испан тилидаги севги пьесалари (сарсуэлалар) саҳналаштирилди. 1914 й. Манилада инглиз тилидаги «Литл тиэтр» ташкил топди. Унинг актёрлари ҳам, томошабинлари ҳам асосан, Манила ун-тининг талаба ва муаллимлари эди. Ф. мустақилликка эришгач, тагал тилидаги драматургия ва театр ривожлана бошлади. «Барангай театр гильдияси» (1939), Ф. актёрлар лаб. (1959), Мералько театри, Раж Солиман театри ва б. ярим профессионал жамоалари миллий санъат (мороморо, сарсуэла ва б.) анъаналарини жаҳон театрининг энг яхши намуналари ютуқлари б-н бирга қўшишга интилади. 1972 й. Манилада кўчма болалар театри ташкил этилди. Киноси. 1919 й. режиссёр ва актёр X. Непомусено миллий кино фирма ташкил этганидан сўнг кинофильмлар доимий ишлаб чиқарила бошлади. Тагал тилида «Қишлоқи қиз» номли дастлабки бадиий фильм яратилди. «Уч мақтанчоқ» (1926) овозеиз фильмлар орасида энг яхшиси булди. 1932 й. дастлабки овозли фильмлар («Қаллоб», реж. Ж. П. Муссер; «Олтин ханжар», реж. X. Непомусено) чикарилди. 30-й. лардаги энг йирик кино бирлашмалари — «Сампагита» ва «ЛВН» чиқарган фильмларда миллий тарих ва мифология сюжетларидан фойдаланилди. шунингдек, «Йиртилган байроқ», «Зулмат ва нур» комедиялари ҳам яратилди. 1946 й. ташкил этилган «Премьер продакшн» студияси кўнгилочар рухдаги фильмлар б-н бир қаторда тоғли қабилалар ҳаётини тасвирловчи фильмларни ҳам суратга олди. 50—60-й.ларда «Харана», «Дунёнинг охиригача» (иккаласининг реж. Ж. де Леон), «Париж романеи», «Бадайо» (иккаласининг реж. Л.В. Авельяна) экранга чиқарилди. 20-а. охирларида яратилган «Қақроқ ерни суғор» (реж. О. Буэнавентура), «Наркотик чайқовчиларини ўлдиринглар» (реж. Ж. Эстрада) фильмлари долзарб замонавий мавзуларга бағишланган. 1960-й.ларнинг ўрталаридан Манила кинофестивали утказиб келинади.

    Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.