Filologiya

Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 145–149-b. — ziyouz.com

Filologiya (yun. philologia — sözni seviş, sözga mexr) — gumanitar fanlar — tilşunoslik, adabiyotşunoslik, matnşunoslik, manbaşunoslik, paleografiya va b. ning hamkorligidan tarkib topgan umumiy fan; yozma yodgorliklarni lisoniy va stilistik jihatdan taxlil etiş orqali inson ma'naviy madaniyatining tarixi va mohiyatini örganadi. Öz içki masalalari va taşqi aloqalari yiğindisidan iborat bölgan matn F.ning mavjudligini belgilovçi ilk asos hisoblanadi. Asosiy diqqate'tiborni matnga qaratiş, unga yordamçi şarxlar yaratiş (filol. asarlarning eng qad. şakli) orqali F. ayni şu nuqtai nazar asosida inson turmuşini, eng avvalo, ma'naviy turmuşini butun kengligi va teranligi b-n qamrab oladi. F. yozuv madaniyati nisbatan yuksalgan davrda paydo bölgan.

Yaqin Şarqdagi qad. yuksak taraqqiy etgan madaniyatlar F.dan deyarli bexabar bölgan, örta asrlarda Ğarbiy Yevropada ham unga yetarliça e'tibor berilmagan; ayni paytda F. falsafaning vatani, qad. Hindiston va Yunonistonda söz va nutq ustida fikrlaş, uni taxlil qiliş tarzida, falsafa b-n uyğunlikda paydo bölgan. Falsafadagi mavhumlikka intiliş b-n F.ning aniqligi, konkretligi örtasida keyinçalik röy bergan ixtiloflarga qaramay, falsafa va F.ning dastlabki yaxlitligi, bir butunligi tasodifiy bölmagan: F.ning yuksaliş, öta rivojlaniş davrlari köpinça gnoseologik tafakkurning buyuk davrlaridan (mas, ellinistik dunyoda — Aristoteldan, 17-a.da Yevropada — R. Dekartdan, 19-a.da Germaniyada — I. Kantdan) söng röy bergan.

Hind F.si Panini (mil. av. 5—4- a.lar), Patanjali (mil. av. 2-a.) kabi grammatistlarni, keyinçalik uslub nazariyotçilarini tarbiyalab yetiştiradi; Qad. Xitoy madaniyati öz filologik an'analariga ega bölgan (Lyu Se asarlari, mil. 5—6-a.lar). Lekin Qad. Hindiston va Xitoyning filologik ta'limoti, bu soxdsagi yutuqlari yangi va eng yangi davrlargaça yevropaliklarga ma'lum emas edi. Yevropa F.si an'analari butunlay yunon manbalariga, antik sunyo F.siga tayanib iş körgan. Sofistlar davrida (mil. av. 5-a.ning 2yarmi — 4-a.ning 1yarmi) adabiyot sohasi nazariy poetika va F.ning obyekti böliş uçun noadabiy muhitdan yetarli darajada ajralib çiqadi. Sofistlardan Protagor, Gorgiy, Prodik va b. filologik metodlarni işlab çiqişda katta xizmat qilganlar; yunon adabiyot nazariyasi Aristotelning «Poetika» asari b-n yuqori bosqiçga kötariladi. Ellinistik davrda (mil. av. 3—1-a.lar) F. falsafa fanidan ajralib çiqadi va mutaxassislar — Iskandariya va Pergam kutubxonaçilari qöliga ötadi: ular antik mualliflarning tuzatilgan matnlarini aniklaş va şarxlaş b-n şugullanganlar. Frakiyalik Dionisiy (taxm. mil. av. 150^90-y.lar) söz turkumlarining hozirgaça ham qöllanib kelayotgan nazariyasini uzilkesil işlab çiqdi. Ilk xristianlik davri olimlaridan Origen, Iyeronim (Injilni birinçi marta lotinçaga tarjima qilgan şaxs) Injilning asl nusxasi va yunonça tarjimasi ustida ulkan tekstologik işlarni amalga oşirdilar. Yunon F.si an'analari özining antik holatini (mumtoz matnlarni örganiş va şarxlaş) batamom saqlagan holda örta asrlarda Vizantiyada davom ettiriladi; Rim imperiyasi qulagandan söng (1453) Uyğoniş davri Italiyasi qoçib kelgan olimlar tufayli Vizantiya F.sini meros qilib oladi. Qad. Rimda F. tilning fammatik jihatini, imlosini örganadigan fammatikadan farqlanib turgan. F.ning keyingi taraqqiyot bosqiçi Uyğoniş davridagi Dante, Bokkaçço, Petrarka, Lorenso Vall risolalari b-n boğliq. Uşbu risolalarda Aristotel asarlarining haqiqiy mazmuni aniqlangan, qad. yunon va rimlik yozuvçilarning yozma matnlari tanqidiy nuqtai nazardan örganilgan va şarxlangan.

Örta asrlarda F. Yevropada tuşkunlikka uçragan davrda, 8—14-a.lar davomida arab F.si keng kölamda rivojlana boşlaydi. Arab F.sida tilşunoslik, qisman adabiyotşunoslik sohalari rivojlangan. Bu davrda Kufa va Basra grammatik maktab (oqim)lari yuzaga kelgan. Basra grammatik oqimi vakillari: Xalil ibn Ahmad (8-a.) va uning şogirdi Sibavayhiy öz asarlarida klassik arab tili meyorlarini işlab çiqib, arab tilining birinçi izohli lugatini tuzganlar, Sibavayhiy arab tilida söz turkumlarini 3 asosiy guruhga (ism, fe'l, harf) ajratgan va söz turkumlarining sintaktik munosabatlarini belgilagan. Kufa grammatik oqimi vakillari esa öz asarlarini arab tili sintaksisiga, arab tilining dialektal grammatik xususiyatlariga bağişlaganlar. 9— 10-a.larda har ikki grammatik oqim mustaqil tilşunoslik maktabi darajasiga kötarilgan. Basra va Kufa fammatik oqimlari asosida Bagdod fammatik maktabi yuzaga keladi, Bağdod grammatik nazariyasi yaratiladi. Bağdod grammatik oqimining vakili Ibn Jinniy (10-a.) öz asarlarida etimologiya masalalariga e'tibor bergan. Arab xalifaligi hukmronligi Suriya, Misr, Eron, Ispaniya, Örta Osiyoga qadar tarqalişi munosabati b-n bu hududlarda ham Kufa, Basra, Bagdod fammatik oqimlari ta'sirida filologtilşunoslar yetişib çiqadi.

Arab F.si an'anasining taşkil topişi va taraqqiy etişida arablar b-n bir qatorda boşqa xalqlarning arab tilida ijod etgan vakillari ham iştirok etgan. Ingliz şarqşunosi Ye. Braunning körsatişiça, arab fani va madaniyatining eng mö'tabar vakillari deb sanalgan 45 kişidan 30 tasi arab bölmagan xalklarning vakillari bölgan. Turkiy F. fanining vujudga kelişi ham ayni mana şu olimlarning ilmiy faoliyati b-n boglanadi.

Turkiy xalqlarda F. qadimda maxsus fan sifatida qaralmagan bölsada, unga oid juda köplab asarlar — luğatlar, fammatikalar, adabiyotşunoslikka doyr risolalar, tazkiralar, turkiy xalklar tarixi va etnografiyasiga doyr kitoblar yozilgan. Mahmud Koşğariy (11-a.) turkiy xalklar madaniyati va fani tarixida alohida örin tutadi. U turkiy F. fanini yaratgan olimlardan biri va birinçisidir. Uning «Devonu luğotit turk» asarida bu fanning deyarli barça sohalari yoritilgan: turkiy tillar leksikasi, fonetikasi va morfologiyasi, turkiy tillar tasnifi, turkiy xalklarning ogzaki ijodi va b. Asarda, şuningdek, turkiy xalklar etnofafiyasi, toponimikasi, geografik joylaşuviga oid qimmatli ma'lumotlar ham bor. M. Koşgariy tillarni kiyosiy örganişga ham asos solgan. Öz davri olimlari tomonidan «jorulloh» («Allohning qöşnisi») laqabini olgan Mahmud Zamaxşariy (11 —12-a.lar) Şarq fani va madaniyati taraqqiyotiga ulkan hissa qöşdi. U falsafa, tarix, adabiyotşunoslik, folklorşunoslik, tilşunoslik kabi fanlarga oid 50 dan ortiq asar yaratdi. Uning «Mukaddimat uladab» asari fakat arab tili va tilşunosligi tarixini örganiş jihatidangina emas, balki turkiy xalqlar tillari tarixini örganiş jihatidan ham muhim ahamiyatga ega. Asarning luğat qismida arabça sözlarning forsça, möğulça tarjimalari b-n bir qatorda turkiyça tarjimalari ham berilgan. Bulardan taşqari, 13—19-a.larda nomi maşhur yoki noma'lum mualliflar tomonidan yaratilgan 10 dan ortiq bir tilli yoki ikki tilli izohli luğatlar turkiy tillarda F. fanining rivojiga muayyan hissa bölib qöşildi. Şuningdek, Alişer Navoiyning «Muhokamat ulluğatayn», «Mezon ulavzon», «Majolis unnafois», «Tarixi muluki Ajam» asarlari, Boburning «Muxtasar» («Risolai aruz») va «Boburnoma»si, Abulğoziy Bahodirxonning «Şajarai turk» va «Şajarai tarokima» kitoblari, Munis, Ogahiy, Bayoniy kabi mualliflarning tarixga oid asarlari, Şayx Ahmad Taroziyning adabiyotşunoslikka oid «Funun ulbaloğa» kitobi va b. ilmiy asarlar ham keng ma'noda F. fanini boyitgan.

18-a.da Germaniyada filolog I.I. Vinkelmanning «neogumanizm» (yangi gumanizm) nazariyasi paydo bölişi sababli F.ning yangi davri boşlanadi. Antik dunyoning yaxlit, bir butun obrazi haqidagi masala Uyğoniş davridagidek, hatto yanada köproq ilmiy talabçanlik b-n örtaga taşlanadi. Nemis filologi F. A. Volf «F.» terminini qadimiyat, antik dunyo haqidagi fanning nomi sifatida amalga kiritadi. Bu davrda F. juda keng ma'noda tuşunilib, nafaqat muayyan xalq tili va adabiyotini, balki tarixi, falsafasi, san'ati va hatto moddiy madaniyatini örganişni ham öz içiga olgan. F.ning qad. madaniyat yodgorliklarini örganuvçi, yunon va rimlik mualliflar asarlarini şarhlovçi bölimi keyinçalik «klassik F.» deb atalgan. 19-a.da F.ning boşqa fanlardan ajraliş jarayoni kuçaygan edi. Nemis filologlari G. Uzener, E. Rode, U. fon VilamovitsMyollendorf va b.ning faoliyati natijasida qad. dunyo tarixi mustaqil fan tarmoği sifatida F.dan ajralib çiqadi; ayni şu davrda romantizm va b. goyaviy oqimlarning ta'siri ostida «klassik F.» b-n bir katorda «yangi F.» ham vujudga keldi: germanşunoslik (akauka Ya. va V. Grimmlar), slavyanşunoslik (A. Vostokov, V. Ganka), şarqşunoslik kabi. Şu b-n birga akauka Grimmlar, F.Dits, I. Dobrovskiy, A. Vostokov va b. filologlar tillarni örganişning qiyosiytarixiy metodini işlab çikdilar. 18—19-a.larda F.ning bir tarmoği sifatida turkiyşunoslik fani paydo böldi.

F.ning yukrridagidek maxsus bölimlari yuzaga kelgan va qiyosiytarixiy metod qöllana boşlagan davrda F. tuşunçasi torayib, tilşunoslikka tenglaşib krlgan. 19-a. oxiri — 20-a. boşlarida F. tuşunçasi xiyla oydinlaşadi va u tillar va adabiyotlarni urganişni qamrab oladi; matnşunoslik, manbaşunoslik, paleografiya kabi fanlar F.ning yordamçi sohalari sifatida paydo böladi, ayniqsa, matnşunoslikning şakllanişi va rivojlanişi qad. qölyozmalarni, mumtoz şoirlarning (mas, Yusuf Xos Hojib, Atoiy, Navoiy, Bobur; Puşkin, Lermontov va b.) asarlarini naşr etişda muhim rol öynadi. F.ni taşkil etuvçi tilşunoslik va adabiyotşunoslik fanlari, öz navbatida, maxsus sohalarga tarmoklanadi: umumiy tilşunoslik, til tarixi, hoz. tillarni örganiş; adabiyot nazariyasi, adabiyot tarixi, adabiy tanqid va b. F. doirasiga folklorşunoslik ham taalluqlidir, çunki folklor ham söz san'ati hisoblanadi.

Hoz. F. til va adabiyotni örganişning yangiyangi muammolarini örtaga taşlab, yangiyangi metodlarni işlab çiqmoqda; ijtimoiy hayotning barça davrlariga xos yozma manbalar b-n uzviy boğlangan holda rivojlanmokda; filologik tadqiqotlar mavjud manbalarga çuqur ilmiy va tanqidiy nuqtai nazardan yondaşgan holda olib borilmokda. Bir paytlar yagona, yaxlit fan hisoblangan F. bağridan ajralib çiqib, mustaqil fanlarga aylangan tarix, falsafa, san'atşunoslik, madaniyat tarixi kabi soxlarning vazifalari b-n öz vazifalarini çegaralab oliş, şu b-n birga, ular b-n ijodiy hamkorlik qiliş hoz. F.ning eng muhim öziga xos xususiyatidir.

Özbek F.sining asoslari M. Koşğariy, M. Zamaxşariy davriga va asarlariga borib taqalsa ham, ayerlar mobaynida öziga xos tarzda rivojlanib kelgağ! bölsa ham, hoz. ma'nodagi özbek F.si 20-a. boşlaridan şakllana boşladi: özbek tilşunosligi, adabiyotşunosligi, manbaşunosligi va matnşunosligi F. fanining tarmoklari sifatida taraqkiy etdi. Hoz. özbek F.si jahon F. fanining tarkibiy qismi sifatida har tomonlama rivojlanmokda. Özbek F.si taraqqiyotiga M. Behbudiy, Fitrat, Çölpon, Avloniy, Elbek, Ğozi Olim Yunusov, A. Zohiriy, Otajon Hoşim, Hodi Zaripov, S. Ibrohimov, P. Şamsiyev, Ş. Xurşid, Olim Şarafiddinov, S. Mutallibov, Izzat Sulton, O. Usmonov, S. Usmonov, U. Tursunov, F. Kamol, V. Abdullayev, V. Zohidov, Ğ. Karimov, F. Abdullayev, A. Ğulomov, H. Sulaymonovlar, rus olimlaridan Ye. Polivanov, K. Yudaxin, A. Borovkov, V. Reşetov, A. Kononov, A. Şçerbak va b.ning munosib xissalari bor. Şuningdek, Ş. Şoabdurahmonov, Ğ. Abdurahmonov, A. Hayitmetov, A. Qayumov, A. Rustamov, Q. Mahmudov, M. Asqarova, HI. Rahmatullayev, A. Hojiyev, A. Abduğafurov, B. Valixöjayev, N. Karimov, T. Mirzayev, B. Nazarov, E. Fozilov, E. Begmatov, H. Ne'matov, A. Nurmonov, N. Maxmudov va b. hoz. kundagi özbek F.sini rivojlantirişda uz ilmiy izlanişlari b-n iştirok etib kelmokdalar.

Ad. Qöçqortoyev I., Isabekov B., Turkiy filologiyaga kiriş, T., 1984; Nurmonov A., Özbek tilşunosligi tarixi, T., 2002.

Abduvohob Madvaliyev, Ne'mat Mahkamov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ФИЛОЛОГИЯ (юн. philologia — сўзни севиш, сўзга мехр) — гуманитар фанлар — тилшунослик, адабиётшунослик, матншунослик, манбашунослик, палеография ва б. нинг ҳамкорлигидан таркиб топган умумий фан; ёзма ёдгорликларни лисоний ва стилистик жиҳатдан тахлил этиш орқали инсон маънавий маданиятининг тарихи ва моҳиятини ўрганади. Ўз ички масалалари ва ташқи алоқалари йиғиндисидан иборат бўлган матн Ф.нинг мавжудлигини белгиловчи илк асос ҳисобланади. Асосий диққатэътиборни матнга қаратиш, унга ёрдамчи шархлар яратиш (филол. асарларнинг энг қад. шакли) орқали Ф. айни шу нуқтаи назар асосида инсон турмушини, энг аввало, маънавий турмушини бутун кенглиги ва теранлиги б-н қамраб олади. Ф. ёзув маданияти нисбатан юксалган даврда пайдо бўлган.

Яқин Шарқдаги қад. юксак тараққий этган маданиятлар Ф.дан деярли бехабар бўлган, ўрта асрларда Ғарбий Европада ҳам унга етарлича эътибор берилмаган; айни пайтда Ф. фалсафанинг ватани, қад. Ҳиндистон ва Юнонистонда сўз ва нутқ устида фикрлаш, уни тахлил қилиш тарзида, фалсафа б-н уйғунликда пайдо бўлган. Фалсафадаги мавҳумликка интилиш б-н Ф.нинг аниқлиги, конкретлиги ўртасида кейинчалик рўй берган ихтилофларга қарамай, фалсафа ва Ф.нинг дастлабки яхлитлиги, бир бутунлиги тасодифий бўлмаган: Ф.нинг юксалиш, ўта ривожланиш даврлари кўпинча гносеологик тафаккурнинг буюк даврларидан (мас, эллинистик дунёда — Аристотелдан, 17-а.да Европада — Р. Декартдан, 19-а.да Германияда — И. Кантдан) сўнг рўй берган.

Ҳинд Ф.си Панини (мил. ав. 5—4- а.лар), Патанжали (мил. ав. 2-а.) каби грамматистларни, кейинчалик услуб назариётчиларини тарбиялаб етиштиради; Қад. Хитой маданияти ўз филологик анъаналарига эга бўлган (Лю Се асарлари, мил. 5—6-а.лар). Лекин Қад. Ҳиндистон ва Хитойнинг филологик таълимоти, бу сохдцаги ютуқлари янги ва энг янги даврларгача европаликларга маълум эмас эди. Европа Ф.си анъаналари бутунлай юнон манбаларига, антик цунё Ф.сига таяниб иш кўрган. Софистлар даврида (мил. ав. 5-а.нинг 2ярми — 4-а.нинг 1ярми) адабиёт соҳаси назарий поэтика ва Ф.нинг объекти бўлиш учун ноадабий муҳитдан етарли даражада ажралиб чиқади. Софистлардан Протагор, Горгий, Продик ва б. филологик методларни ишлаб чиқишда катта хизмат қилганлар; юнон адабиёт назарияси Аристотелнинг «Поэтика» асари б-н юқори босқичга кўтарилади. Эллинистик даврда (мил. ав. 3—1-а.лар) Ф. фалсафа фанидан ажралиб чиқади ва мутахассислар — Искандария ва Пергам кутубхоначилари қўлига ўтади: улар антик муаллифларнинг тузатилган матнларини аниклаш ва шархлаш б-н шугулланганлар. Фракиялик Дионисий (тахм. мил. ав. 150^90-й.лар) сўз туркумларининг ҳозиргача ҳам қўлланиб келаётган назариясини узилкесил ишлаб чиқди. Илк христианлик даври олимларидан Ориген, Иероним (Инжилни биринчи марта лотинчага таржима қилган шахс) Инжилнинг асл нусхаси ва юнонча таржимаси устида улкан текстологик ишларни амалга оширдилар. Юнон Ф.си анъаналари ўзининг антик ҳолатини (мумтоз матнларни ўрганиш ва шархлаш) батамом сақлаган ҳолда ўрта асрларда Византияда давом эттирилади; Рим империяси қулагандан сўнг (1453) Уйғониш даври Италияси қочиб келган олимлар туфайли Византия Ф.сини мерос қилиб олади. Қад. Римда Ф. тилнинг фамматик жиҳатини, имлосини ўрганадиган фамматикадан фарқланиб турган. Ф.нинг кейинги тараққиёт босқичи Уйғониш давридаги Данте, Боккаччо, Петрарка, Лоренцо Валл рисолалари б-н боғлиқ. Ушбу рисолаларда Аристотель асарларининг ҳақиқий мазмуни аниқланган, қад. юнон ва римлик ёзувчиларнинг ёзма матнлари танқидий нуқтаи назардан ўрганилган ва шархланган.

Ўрта асрларда Ф. Европада тушкунликка учраган даврда, 8—14-а.лар давомида араб Ф.си кенг кўламда ривожлана бошлайди. Араб Ф.сида тилшунослик, қисман адабиётшунослик соҳалари ривожланган. Бу даврда Куфа ва Басра грамматик мактаб (оқим)лари юзага келган. Басра грамматик оқими вакиллари: Халил ибн Аҳмад (8-а.) ва унинг шогирди Сибавайҳий ўз асарларида классик араб тили меъёрларини ишлаб чиқиб, араб тилининг биринчи изоҳли лугатини тузганлар, Сибавайҳий араб тилида сўз туркумларини 3 асосий гуруҳга (исм, феъл, ҳарф) ажратган ва сўз туркумларининг синтактик муносабатларини белгилаган. Куфа грамматик оқими вакиллари эса ўз асарларини араб тили синтаксисига, араб тилининг диалектал грамматик хусусиятларига бағишлаганлар. 9— 10-а.ларда ҳар икки грамматик оқим мустақил тилшунослик мактаби даражасига кўтарилган. Басра ва Куфа фамматик оқимлари асосида Багдод фамматик мактаби юзага келади, Бағдод грамматик назарияси яратилади. Бағдод грамматик оқимининг вакили Ибн Жинний (10-а.) ўз асарларида этимология масалаларига эътибор берган. Араб халифалиги ҳукмронлиги Сурия, Миср, Эрон, Испания, Ўрта Осиёга қадар тарқалиши муносабати б-н бу ҳудудларда ҳам Куфа, Басра, Багдод фамматик оқимлари таъсирида филологтилшунослар етишиб чиқади.

Араб Ф.си анъанасининг ташкил топиши ва тараққий этишида араблар б-н бир қаторда бошқа халқларнинг араб тилида ижод этган вакиллари ҳам иштирок этган. Инглиз шарқшуноси Е. Брауннинг кўрсатишича, араб фани ва маданиятининг энг мўътабар вакиллари деб саналган 45 кишидан 30 таси араб бўлмаган халкларнинг вакиллари бўлган. Туркий Ф. фанининг вужудга келиши ҳам айни мана шу олимларнинг илмий фаолияти б-н богланади.

Туркий халқларда Ф. қадимда махсус фан сифатида қаралмаган бўлсада, унга оид жуда кўплаб асарлар — луғатлар, фамматикалар, адабиётшуносликка дойр рисолалар, тазкиралар, туркий халклар тарихи ва этнографиясига дойр китоблар ёзилган. Маҳмуд Кошғарий (11-а.) туркий халклар маданияти ва фани тарихида алоҳида ўрин тутади. У туркий Ф. фанини яратган олимлардан бири ва биринчисидир. Унинг «Девону луғотит турк» асарида бу фаннинг деярли барча соҳалари ёритилган: туркий тиллар лексикаси, фонетикаси ва морфологияси, туркий тиллар таснифи, туркий халкларнинг огзаки ижоди ва б. Асарда, шунингдек, туркий халклар этнофафияси, топонимикаси, географик жойлашувига оид қимматли маълумотлар ҳам бор. М. Кошгарий тилларни киёсий ўрганишга ҳам асос солган. Ўз даври олимлари томонидан «жоруллоҳ» («Аллоҳнинг қўшниси») лақабини олган Маҳмуд Замахшарий (11 —12-а.лар) Шарқ фани ва маданияти тараққиётига улкан ҳисса қўшди. У фалсафа, тарих, адабиётшунослик, фольклоршунослик, тилшунослик каби фанларга оид 50 дан ортиқ асар яратди. Унинг «Мукаддимат уладаб» асари факат араб тили ва тилшунослиги тарихини ўрганиш жиҳатидангина эмас, балки туркий халқлар тиллари тарихини ўрганиш жиҳатидан ҳам муҳим аҳамиятга эга. Асарнинг луғат қисмида арабча сўзларнинг форсча, мўғулча таржималари б-н бир қаторда туркийча таржималари ҳам берилган. Булардан ташқари, 13—19-а.ларда номи машҳур ёки номаълум муаллифлар томонидан яратилган 10 дан ортиқ бир тилли ёки икки тилли изоҳли луғатлар туркий тилларда Ф. фанининг ривожига муайян ҳисса бўлиб қўшилди. Шунингдек, Алишер Навоийнинг «Муҳокамат уллуғатайн», «Мезон улавзон», «Мажолис уннафоис», «Тарихи мулуки Ажам» асарлари, Бобурнинг «Мухтасар» («Рисолаи аруз») ва «Бобурнома»си, Абулғозий Баҳодирхоннинг «Шажараи турк» ва «Шажараи тарокима» китоблари, Мунис, Огаҳий, Баёний каби муаллифларнинг тарихга оид асарлари, Шайх Аҳмад Тарозийнинг адабиётшуносликка оид «Фунун улбалоға» китоби ва б. илмий асарлар ҳам кенг маънода Ф. фанини бойитган.

18-а.да Германияда филолог И.И. Винкельманнинг «неогуманизм» (янги гуманизм) назарияси пайдо бўлиши сабабли Ф.нинг янги даври бошланади. Антик дунёнинг яхлит, бир бутун образи ҳақидаги масала Уйғониш давридагидек, ҳатто янада кўпроқ илмий талабчанлик б-н ўртага ташланади. Немис филологи Ф. А. Вольф «Ф.» терминини қадимият, антик дунё ҳақидаги фаннинг номи сифатида амалга киритади. Бу даврда Ф. жуда кенг маънода тушунилиб, нафақат муайян халқ тили ва адабиётини, балки тарихи, фалсафаси, санъати ва ҳатто моддий маданиятини ўрганишни ҳам ўз ичига олган. Ф.нинг қад. маданият ёдгорликларини ўрганувчи, юнон ва римлик муаллифлар асарларини шарҳловчи бўлими кейинчалик «классик Ф.» деб аталган. 19-а.да Ф.нинг бошқа фанлардан ажралиш жараёни кучайган эди. Немис филологлари Г. Узенер, Э. Роде, У. фон ВиламовицМёллендорф ва б.нинг фаолияти натижасида қад. дунё тарихи мустақил фан тармоғи сифатида Ф.дан ажралиб чиқади; айни шу даврда романтизм ва б. гоявий оқимларнинг таъсири остида «классик Ф.» б-н бир каторда «янги Ф.» ҳам вужудга келди: германшунослик (акаука Я. ва В. Гриммлар), славяншунослик (А. Востоков, В. Ганка), шарқшунослик каби. Шу б-н бирга акаука Гриммлар, Ф.Диц, И. Добровский, А. Востоков ва б. филологлар тилларни ўрганишнинг қиёсийтарихий методини ишлаб чикдилар. 18—19-а.ларда Ф.нинг бир тармоғи сифатида туркийшунослик фани пайдо бўлди.

Ф.нинг юкрридагидек махсус бўлимлари юзага келган ва қиёсийтарихий метод қўллана бошлаган даврда Ф. тушунчаси торайиб, тилшуносликка тенглашиб крлган. 19-а. охири — 20-а. бошларида Ф. тушунчаси хийла ойдинлашади ва у тиллар ва адабиётларни урганишни қамраб олади; матншунослик, манбашунослик, палеография каби фанлар Ф.нинг ёрдамчи соҳалари сифатида пайдо бўлади, айниқса, матншуносликнинг шаклланиши ва ривожланиши қад. қўлёзмаларни, мумтоз шоирларнинг (мас, Юсуф Хос Ҳожиб, Атоий, Навоий, Бобур; Пушкин, Лермонтов ва б.) асарларини нашр этишда муҳим роль ўйнади. Ф.ни ташкил этувчи тилшунослик ва адабиётшунослик фанлари, ўз навбатида, махсус соҳаларга тармокланади: умумий тилшунослик, тил тарихи, ҳоз. тилларни ўрганиш; адабиёт назарияси, адабиёт тарихи, адабий танқид ва б. Ф. доирасига фольклоршунослик ҳам тааллуқлидир, чунки фольклор ҳам сўз санъати ҳисобланади.

Ҳоз. Ф. тил ва адабиётни ўрганишнинг янгиянги муаммоларини ўртага ташлаб, янгиянги методларни ишлаб чиқмоқда; ижтимоий ҳаётнинг барча даврларига хос ёзма манбалар б-н узвий боғланган ҳолда ривожланмокда; филологик тадқиқотлар мавжуд манбаларга чуқур илмий ва танқидий нуқтаи назардан ёндашган ҳолда олиб борилмокда. Бир пайтлар ягона, яхлит фан ҳисобланган Ф. бағридан ажралиб чиқиб, мустақил фанларга айланган тарих, фалсафа, санъатшунослик, маданият тарихи каби сохларнинг вазифалари б-н ўз вазифаларини чегаралаб олиш, шу б-н бирга, улар б-н ижодий ҳамкорлик қилиш ҳоз. Ф.нинг энг муҳим ўзига хос хусусиятидир.

Ўзбек Ф.сининг асослари М. Кошғарий, М. Замахшарий даврига ва асарларига бориб тақалса ҳам, аерлар мобайнида ўзига хос тарзда ривожланиб келгағ! бўлса ҳам, ҳоз. маънодаги ўзбек Ф.си 20-а. бошларидан шакллана бошлади: ўзбек тилшунослиги, адабиётшунослиги, манбашунослиги ва матншунослиги Ф. фанининг тармоклари сифатида тарақкий этди. Ҳоз. ўзбек Ф.си жаҳон Ф. фанининг таркибий қисми сифатида ҳар томонлама ривожланмокда. Ўзбек Ф.си тараққиётига М. Беҳбудий, Фитрат, Чўлпон, Авлоний, Элбек, Ғози Олим Юнусов, А. Зоҳирий, Отажон Ҳошим, Ҳоди Зарипов, С. Иброҳимов, П. Шамсиев, Ш. Хуршид, Олим Шарафиддинов, С. Муталлибов, Иззат Султон, О. Усмонов, С. Усмонов, У. Турсунов, Ф. Камол, В. Абдуллаев, В. Зоҳидов, Ғ. Каримов, Ф. Абдуллаев, А. Ғуломов, Ҳ. Сулаймоновлар, рус олимларидан Е. Поливанов, К. Юдахин, А. Боровков, В. Решетов, А. Кононов, А. Шчербак ва б.нинг муносиб хиссалари бор. Шунингдек, Ш. Шоабдураҳмонов, Ғ. Абдураҳмонов, А. Ҳайитметов, А. Қаюмов, А. Рустамов, Қ. Маҳмудов, М. Асқарова, HI. Раҳматуллаев, А. Ҳожиев, А. Абдуғафуров, Б. Валихўжаев, Н. Каримов, Т. Мирзаев, Б. Назаров, Э. Фозилов, Э. Бегматов, Ҳ. Неъматов, А. Нурмонов, Н. Махмудов ва б. ҳоз. кундаги ўзбек Ф.сини ривожлантиришда уз илмий изланишлари б-н иштирок этиб келмокдалар.

Ад. Қўчқортоев И., Исабеков Б., Туркий филологияга кириш, Т., 1984; Нурмонов А., Ўзбек тилшунослиги тарихи, Т., 2002.

Абдувоҳоб Мадвалиев, Неъмат Маҳкамов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.