Filologiya

Filologiya (yunonça «philologia» — «sözni seviş») — tilşunoslik, adabiyotşunoslik, matnşunoslik, manbaşunoslik, paleografiya va boşqa gumanitar fanlarni birlaştirgan fanlar majmui; u yozma yodgorliklarni til va uslub jihatidan tahlil qiliş orqali xalqning ma'naviy madaniyati tarixini örganadi. ÖzME'ga köra, filologiya mavjudligining asosi — matn: unga e'tibor qaratiş va unga şarhlar yoziş filologik faoliyatning eng qadimgi şakli hisoblanadi. Inglizça Vikipediya filologiyani oğzaki va yozma tarixiy manbalardagi tilni örganuvçi, matnlarning haqiqiyligi, asl şakli va ma'nosini aniqlaydigan soha deb ta'riflaydi.12

Inglizça Vikipediyaga köra, yunonça söz «phílos» — «sevgi, döst» va «lógos» — «söz, nutq, aql» qismlaridan tuzilgan bölib, dastlab ilm va adabiyotga muhabbatni bildirgan. 19-asrda uning ma'nosi torayib, köpinça tillarning tarixiy rivojini örganiş tuşunilgan. Rusça Vikipediyaga köra, turli mamlakatlarda bu atama turliça qöllanadi: Rossiyada tilşunoslik odatda filologiya fakultetlarida öqitiladi, Ğarbiy Yevropa va Amerikada esa filologiya deganda asosan qadimgi va örta asr matnlarini örganiş nazarda tutiladi.

ÖzME'ga köra, filologiya yozuv madaniyati ança yuksalgan davrda paydo bölgan. U falsafa vatani bölgan Qadimgi Hindiston va Yunonistonda söz va nutq haqidagi mulohazalar şaklida, falsafa bilan uyğun holda tuğilgan. Hindistonda Panini (miloddan avvalgi 5—4-asrlar) va Patanjali (miloddan avvalgi 2-asr) kabi grammatikaçilar yetişgan, Qadimgi Xitoyda ham öz filologik an'analari bölgan. Biroq bu yutuqlar yevropaliklarga ança keyin ma'lum bölgan, Yevropa filologiyasi esa butunlay yunon merosiga tayangan.

Yunonistonda sofistlar — Protagor, Gorgiy, Prodik va boşqalar — filologik usullarni işlab çiqişga katta hissa qöşgan, Aristotelning «Poetika» asari esa adabiyot nazariyasini yangi bosqiçga kötargan. ÖzME'ga köra, ellinistik davrda (miloddan avvalgi 3—1-asrlar) filologiya falsafadan ajralib, Iskandariya va Pergam kutubxonaçilari qöliga ötgan: ular antik mualliflar matnlarining töğri nusxasini tiklab, şarhlagan. Inglizça Vikipediya ham klassik filologiyaning ildizini aynan şu ikki kutubxona bilan boğlaydi. Frakiyalik Dionisiy söz turkumlari nazariyasini işlab çiqqan, u hozirgaça qöllanadi. Ilk xristian olimlari Origen va Injilni lotinçaga tarjima qilgan Iyeronim Muqaddas kitob matni ustida katta matnşunoslik işlarini bajargan.

ÖzME'ga köra, yunon filologiyasi an'analari örta asrlarda Vizantiyada davom etgan, 1453-yilda imperiya qulagaç, u yerdan qoçib kelgan olimlar orqali Uyğoniş davri Italiyasiga ötgan. Dante, Bokkaçço, Petrarka va Lorenso Valla risolalarida qadimgi matnlar tanqidiy örganila boşlagan.

Yevropada filologiya tuşkunlikka uçragan 8—14-asrlarda arab filologiyasi keng rivojlangan. ÖzME'ga köra, Basra va Kufa grammatika maktablari yuzaga kelgan: Basra maktabi vakillari Xalil ibn Ahmad va uning şogirdi Sibavayh mumtoz arab tili me'yorlarini belgilagan, Sibavayh söz turkumlarini ism, fe'l va harfga ajratgan. Keyinroq Bağdod maktabi şakllangan, uning vakili Ibn Jinniy etimologiya masalalariga e'tibor bergan. Bu an'ana rivojida arab bölmagan xalqlarning arabça ijod qilgan vakillari ham faol qatnaşgan.

ÖzME'ga köra, turkiy xalqlarda filologiya alohida fan sifatida ajratilmagan bölsa-da, luğatlar, grammatikalar, adabiyotşunoslik risolalari va tazkiralar köp yozilgan. Mahmud Koşğariy (11-asr) turkiy filologiyaning asosçilaridan biri hisoblanadi: uning «Devonu luğotit turk» asarida turkiy tillar leksikasi, fonetikasi, morfologiyasi va tasnifi, xalq oğzaki ijodi, etnografiya va toponimika haqida ma'lumotlar bor; u tillarni qiyosiy örganişga ham asos solgan. Mahmud Zamaxşariy (11—12-asrlar) 50 dan ortiq asar yozgan, uning «Muqaddimat ul-adab» luğatida arabça sözlarning forsça va möğulça qatori turkiyça tarjimalari ham berilgan.

ÖzME'ga köra, keyingi asrlarda Alişer Navoiyning «Muhokamat ul-luğatayn», «Mezon ul-avzon» va «Majolis un-nafois», Zahiriddin Muhammad Boburning aruz haqidagi risolasi va «Boburnoma»si, Abulğozi Bahodirxonning «Şajarai turk» va «Şajarai tarokima», Şayx Ahmad Taroziyning «Funun ul-baloğa» kabi asarlari ham keng ma'noda filologiyani boyitgan.

ÖzME'ga köra, 18-asrda Germaniyada I. I. Vinkelmanning yangi gumanizm ğoyalari bilan filologiyaning yangi davri boşlangan. F. A. Volf «filologiya» atamasini antik dunyo haqidagi fan nomi sifatida qöllagan; bu soha keyinroq «klassik filologiya» deb atalgan. 19-asrda romantizm ta'sirida germanşunoslik (aka-uka Grimmlar), slavyanşunoslik va şarqşunoslik kabi «yangi filologiyalar» paydo bölgan, tillarni qiyosiy-tarixiy örganiş usuli işlab çiqilgan, turkiyşunoslik ham alohida tarmoq sifatida şakllangan. Inglizça Vikipediya 19-asrni filologiyaning «oltin asri» deb ataydi: tovuş qonunlari va til özgarişlarini tuşuniş tez rivojlangan.

ÖzME'ga köra, 19-asr oxiri — 20-asr boşida filologiya tuşunçasi aniqroq tus olib, tillar va adabiyotlarni örganişni qamrab olgan; matnşunoslik, manbaşunoslik va paleografiya uning yordamçi sohalariga aylangan. Folklorşunoslik ham filologiyaga kiradi, çunki folklor ham söz san'atidir.

ÖzME'ga köra, özbek filologiyasining ildizlari Koşğariy va Zamaxşariy davriga borib taqalsa-da, zamonaviy ma'nodagi özbek filologiyasi 20-asr boşlaridan şakllangan: tilşunoslik, adabiyotşunoslik, manbaşunoslik va matnşunoslik uning tarmoqlari sifatida rivojlangan. Uning taraqqiyotiga Behbudiy, Fitrat, Çölpon, Avloniy, Elbek, Ğozi Olim Yunusov, Olim Şarafiddinov, Izzat Sulton, Ğ. Karimov, A. Ğulomov kabi olimlar, şuningdek Ye. Polivanov, K. Yudaxin, A. Borovkov va A. Kononov singari rus tadqiqotçilari hissa qöşgan.