Filtr

Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 149–150-b. — ziyouz.com

Filtr (frans. ﬁ ltre — kigiz), suz ğiç — 1) suyuqlik F.i — suyuklikni undagi qattiq zarralar yoki unga aralaşmaydigan boşqa suyuqliklardan ajratiş (tozalaş) uçun möljallangan asbob, moslama yoki ğovak jism. Suyuklik F.lari iş prinsipiga qarab, davriy va uzluksiz işlaydigan turlarga bölinadi. Davriy işlaydiganining hajmiy, listli, filtrpress, patronli xillari bor. Hajmiy F. oz miqdordagi suspenziyani ajratişda qöllaniladi. U vakuum yoki bosim ostida işlaydi. L istli F. eritmalarni tindiriş, qattiq fazasi hajmining 5%idan oşmagan suspenziyalarni ajratişda qöllaniladi. Filtrpresslardan, asosan, mayin dispers sistemalarni ajratişda, patronli F.dan suspenziyalarni tindiriş yoki quyultirişda foydalaniladi. Patronli F. vakuumda (q. Vakuumpress) yoki bosim ostida işlaydi. Uning içki panjarasiga filtrlovçi tösiqlar (patronlar) mahkamlangan. Çökindi siqilgan havo, pnevmogidravlik zarb yoki titrama (vibratsion) qurilmalar vositasida tozalab olinadi; gaz F.lari uzluksiz işlaydigan apparatlardir. Tuzilişiga köra, yassi filtrlovçi sirtli va batareyali böladi. Yassi filtrlovçi sirtli F.da teşik panjaralar bölib, ularga filtrlaş tösiqlari örnatiladi. Unga qum, kvars va b. qavatqavat qilib solinadi yoki ikki panjara orasiga tolali materiallar (asbest tola, şişa tola, paxta va b.) qöyiladi. Batareyali F. töqimalardan yeng şaklida yasaladi. 3) biologik F. — oqova suvlarni mikroblar ta'sirida parçalaş jarayonlari yerdamida yoki organik moddalarni minerallaş yöli b-n zararli moddalardan tozalaş uçun möljallangan qurilma; 4) yoruglik F. i — ba'zi nurlarni tutib qoliş uçun möljallangan moslama; mas, ma'lum yoruğlik nurlarini tutib qoladigan rangli şişa, rentgen nurlarini tutib qoladigan metall plastinalar, issiklik nurlarini tutib qoladigan ekranlar yoki sovitiş idişlari (issiklik F.i); 5) elektr F.i — bir xil çastotali toklarni ötkaziş, boşqa çastotali toklarni kuçeizlantiriş uçun möljallangan qurilma. Özinduksiya ğaltaklari va kondensatorlardan iborat; 6) akustik F. —murakkab tovuşdan muayyan çastotalar polosasini ajratib oliş uçun möljallangan qurilma. Mac, reaktiv dvigatellar va içki yonuv dvigatetarida iş bajarib bölgan gazlar xosil qiladigan şovqinni pasaytirib beradi (bunga avtomobil tovuş söndirgiçi, ya'ni gluşitelni misol qiliş mumkin). Texnikada, kuriliş va radiotexnikada ham keng qöllanadi; 7) l a boratoriya F.i — lab. işlarida suspenziyalarni suyuq va qattiq fazalarga ajratiş yoki filtrlaş (suziş) körsatkiçlarini aniqlaş uçun möljallangan qurilma. Şişa idiş (nay, voronka), govak şişadan qilingan suziş tösiği yoki teşikteşik tubiga qoğoz, mato, tör va b. suziş materiali töşalgan idişdan iborat; 8) içki yonuv dvigatelinm yonilgi b-n ta'minlaş tizimida yonilğini mexanik aralaşmalar va suvdan tozalaş uçun möljallangan qurilma (q. Yonilği filtri).

Q.: Yonilği filtri

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ФИЛЬТР (франц. ﬁ ltre — кигиз), суз ғич — 1) суюқлик Ф.и — суюкликни ундаги қаттиқ зарралар ёки унга аралашмайдиган бошқа суюқликлардан ажратиш (тозалаш) учун мўлжалланган асбоб, мослама ёки ғовак жисм. Суюклик Ф.лари иш принципига қараб, даврий ва узлуксиз ишлайдиган турларга бўлинади. Даврий ишлайдиганининг ҳажмий, листли, фильтрпресс, патронли хиллари бор. Ҳажмий Ф. оз миқдордаги суспензияни ажратишда қўлланилади. У вакуум ёки босим остида ишлайди. Л истли Ф. эритмаларни тиндириш, қаттиқ фазаси ҳажмининг 5%идан ошмаган суспензияларни ажратишда қўлланилади. Фильтрпресслардан, асосан, майин дисперс системаларни ажратишда, патронли Ф.дан суспензияларни тиндириш ёки қуюлтиришда фойдаланилади. Патронли Ф. вакуумда (қ. Вакуумпресс) ёки босим остида ишлайди. Унинг ички панжарасига фильтрловчи тўсиқлар (патронлар) маҳкамланган. Чўкинди сиқилган ҳаво, пневмогидравлик зарб ёки титрама (вибрацион) қурилмалар воситасида тозалаб олинади; газ Ф.лари узлуксиз ишлайдиган аппаратлардир. Тузилишига кўра, ясси фильтрловчи сиртли ва батареяли бўлади. Ясси фильтрловчи сиртли Ф.да тешик панжаралар бўлиб, уларга фильтрлаш тўсиқлари ўрнатилади. Унга қум, кварц ва б. қаватқават қилиб солинади ёки икки панжара орасига толали материаллар (асбест тола, шиша тола, пахта ва б.) қўйилади. Батареяли Ф. тўқималардан енг шаклида ясалади. 3) биологик Ф. — оқова сувларни микроблар таъсирида парчалаш жараёнлари ердамида ёки органик моддаларни минераллаш йўли б-н зарарли моддалардан тозалаш учун мўлжалланган қурилма; 4) ёруглик Ф. и — баъзи нурларни тутиб қолиш учун мўлжалланган мослама; мас, маълум ёруғлик нурларини тутиб қоладиган рангли шиша, рентген нурларини тутиб қоладиган металл пластиналар, иссиклик нурларини тутиб қоладиган экранлар ёки совитиш идишлари (иссиклик Ф.и); 5) электр Ф.и — бир хил частотали токларни ўтказиш, бошқа частотали токларни кучеизлантириш учун мўлжалланган қурилма. Ўзиндукция ғалтаклари ва конденсаторлардан иборат; 6) акустик Ф. —мураккаб товушдан муайян частоталар полосасини ажратиб олиш учун мўлжалланган қурилма. Mac, реактив двигателлар ва ички ёнув двигатетарида иш бажариб бўлган газлар хосил қиладиган шовқинни пасайтириб беради (бунга автомобиль товуш сўндиргичи, яъни глушителни мисол қилиш мумкин). Техникада, курилиш ва радиотехникада ҳам кенг қўлланади; 7) л а боратория Ф.и — лаб. ишларида суспензияларни суюқ ва қаттиқ фазаларга ажратиш ёки фильтрлаш (сузиш) кўрсаткичларини аниқлаш учун мўлжалланган қурилма. Шиша идиш (най, воронка), говак шишадан қилинган сузиш тўсиғи ёки тешиктешик тубига қоғоз, мато, тўр ва б. сузиш материали тўшалган идишдан иборат; 8) ички ёнув двигателинм ёнилги б-н таъминлаш тизимида ёнилғини механик аралашмалар ва сувдан тозалаш учун мўлжалланган қурилма (қ. Ёнилғи фильтри).

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.