Finikiya
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 154-b. — ziyouz.com
Finikiya — Örta dengizning şarqiy sohilidagi qad. viloyat. Rivoyatlarga köra, F.ning aholisi Eritreya dengizi sohillaridan kelgan; ayrim finikiyalik tarixçilarning fikriça, finikiyaliklar F.ning tub aholisidir. Mil. av. 5—4 ming yillikda F. özining qulay geografik joylaşuviga köra, Mesopotamiya va Nil vodiysi aholisi b-n faol savdo-sotiq olib borgan. Mil. av. 2ming yillik boşlarida quldorlik şahardavlatlari: Ugarit (RasŞamra), Sidon (Sayda), Beruta (Bayrut), Arvad(Arad), Tir (Sur) va b. vujudga kelib, ular mil. av. 12-a.gaça Misr fir'avnlari qöl ostida bölgan. Mil. av. 13- a. oxiri — 12-a.ning boşida F. nihoyat Misr mustamlakasidan xalos bölgan. Mil. av. 1ming yillikda F. Örta dengiz sohil böyining Markaziy va Ğarbiy qismini egallab, bu yerlarga kuplab finikiyalik savdogarlar va qaroqçilar kelişi avj olgan. Tasos o.da temir rudasi konlari oçilgan, Melkart xudosi ibodatxonasi va kiçik qişloq bunyod etilgan. Atlantika okeaniga tutaşgan Şim. Afrika soxillarida, Like, Ispaniyaning jan. kismida, Gades, Malaka, Seksi, Abdera, Sitsiliyada Motiya, Panorm va Sardiyada Nora ş.lari qad. kötargan.
F.da hunarmandçilik, savdo-sotiq, kemasozlik juda taraqqiy qilgan; dengiz yöllaridan keng foydalanilgan. Şaharlar örtasida hukmronlik uçun kuraşlar natijasida kuçeizlangan F. mil. av. 8—7-a.larda Ossuriyaga, mil. av. 6-a.da Bobilga, mil. av. 539 y.dan 332 y.gaça axomaniylar davlatiga böysungan. F. mil. av. 332 y.dan makedoniyalik Aleksandr davlati, mil. av. 3-a. örtalaridan Salavkiylar davlati qöl ostida bölgan. Şu vaqtdan boşlab F.da ellinlaştiriş jarayoni kuçaygan. Örta dengiz böyidagi Delos, Afina va b. şaharlarda finikiyalik savdogarlarning faktoriyalari va uyuşmalari paydo bölgan. Mil. av. 2— 1-a.larda Kiprda YunonFinikiya podşoligi vujudga kelgan. Mil. av. 63 y.dan boşlab F. Rimning Suriya provinsiyasi tarkibiga kirgan. Astasekin finikiyaliklar Suriyaning boşqa aholisi tarkibiga singib ketgan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ФИНИКИЯ — Ўрта денгизнинг шарқий соҳилидаги қад. вилоят. Ривоятларга кўра, Ф.нинг аҳолиси Эритрея денгизи соҳилларидан келган; айрим финикиялик тарихчиларнинг фикрича, финикияликлар Ф.нинг туб аҳолисидир. Мил. ав. 5—4 минг йилликда Ф. ўзининг қулай географик жойлашувига кўра, Месопотамия ва Нил водийси аҳолиси б-н фаол савдо-сотиқ олиб борган. Мил. ав. 2минг йиллик бошларида қулдорлик шаҳардавлатлари: Угарит (РасШамра), Сидон (Сайда), Берута (Байрут), Арвад(Арад), Тир (Сур) ва б. вужудга келиб, улар мил. ав. 12-а.гача Миср фиръавнлари қўл остида бўлган. Мил. ав. 13- а. охири — 12-а.нинг бошида Ф. ниҳоят Миср мустамлакасидан халос бўлган. Мил. ав. 1минг йилликда Ф. Ўрта денгиз соҳил бўйининг Марказий ва Ғарбий қисмини эгаллаб, бу ерларга куплаб финикиялик савдогарлар ва қароқчилар келиши авж олган. Тасос о.да темир рудаси конлари очилган, Мелькарт худоси ибодатхонаси ва кичик қишлоқ бунёд этилган. Атлантика океанига туташган Шим. Африка сохилларида, Лике, Испаниянинг жан. кисмида, Гадес, Малака, Секси, Абдера, Сицилияда Мотия, Панорм ва Сардияда Нора ш.лари қад. кўтарган.
Ф.да ҳунармандчилик, савдо-сотиқ, кемасозлик жуда тараққий қилган; денгиз йўлларидан кенг фойдаланилган. Шаҳарлар ўртасида ҳукмронлик учун курашлар натижасида кучеизланган Ф. мил. ав. 8—7-а.ларда Оссурияга, мил. ав. 6-а.да Бобилга, мил. ав. 539 й.дан 332 й.гача ахоманийлар давлатига бўйсунган. Ф. мил. ав. 332 й.дан македониялик Александр давлати, мил. ав. 3-а. ўрталаридан Салавкийлар давлати қўл остида бўлган. Шу вақтдан бошлаб Ф.да эллинлаштириш жараёни кучайган. Ўрта денгиз бўйидаги Делос, Афина ва б. шаҳарларда финикиялик савдогарларнинг факториялари ва уюшмалари пайдо бўлган. Мил. ав. 2— 1-а.ларда Кипрда ЮнонФиникия подшолиги вужудга келган. Мил. ав. 63 й.дан бошлаб Ф. Римнинг Сурия провинцияси таркибига кирган. Астасекин финикияликлар Суриянинг бошқа аҳолиси таркибига сингиб кетган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.