Fitotsenoz
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 168-b. — ziyouz.com
Fitotsenoz (fito... va senoz), ösimliklar jamoasi — nisbatan bir xil şaroitda bir-biriga moslaşib, jamoa bölib yaşaydigan ösimliklar majmui. Har bir F. öziga xos tarkib va tuzilmaga ega. Flagi ösimliklar hayvonlar va taşqi muhit b-n özaro bevosita boğlangan. Ba'zi F.lar inson ta'sirida yoki uning bevosita iştirokida mavjud böladi (mas, agrofitotsenoz). F.ni taşkil qiluvçi ösimliklar öz hayot faoliyatida muhitga katta ta'sir körsatadi va uni özgartira oladi. Har xil ösimlik guruxlarining F.dagi roli bir xil emas. Ösimliklar taşqi muhitdan özi uçun zarur bölgan moddalarni özlaştiradi (q. Assimilyatsiya), taşqi muhitga esa moddalar almaşinuvi mahsulotlarini çiqaradi (q. Dissimilyatsiya), F. tuproği va uning sirtida ösimlik qoldiklari çirib, tuproq tarkibini özgartiradi; ösimliklar va transpiratsiya ta'sirida öziga xos fitoiqlim hosil qiladi. F. biotsenoz va biogeotsenoznint eng faol qismi hisoblanib, quyoş nuri energiyasi va atmosferadagi azotni özlaştiradi; hayvonlar b-n birgalikda energiya özgarişi va moddalarning aylaniş jarayonlarida qatnaşadi. F. organik moddalarning asosiy yaratuvçisi bölib, geteroşrof organizmlar, şu jumladan, inson uçun oziq moddalar va energiya manbai hisoblanadi.
F. doimiy bölmasdan uning tarkibi va taşqi körinişi yillar va yil fasllari davomida özgarib boradi. Natijada bir xil turlar örnini boşqalari egallaydi; bir F. boşqasi b-n almaşinadi, ya'ni suksessiya röy beradi. F. haqidagi ta'limot fitotsenologiya deb ataladi.
Q.: Assimilyatsiya, Assimilyatsiya, Assimilyatsiya, Dissimilyatsiya, Dissimilyatsiya
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ФИТОЦЕНОЗ (фито... ва ценоз), ўсимликлар жамоаси — нисбатан бир хил шароитда бир-бирига мослашиб, жамоа бўлиб яшайдиган ўсимликлар мажмуи. Ҳар бир Ф. ўзига хос таркиб ва тузилмага эга. Флаги ўсимликлар ҳайвонлар ва ташқи муҳит б-н ўзаро бевосита боғланган. Баъзи Ф.лар инсон таъсирида ёки унинг бевосита иштирокида мавжуд бўлади (мас, агрофитоценоз). Ф.ни ташкил қилувчи ўсимликлар ўз ҳаёт фаолиятида муҳитга катта таъсир кўрсатади ва уни ўзгартира олади. Ҳар хил ўсимлик гурухларининг Ф.даги роли бир хил эмас. Ўсимликлар ташқи муҳитдан ўзи учун зарур бўлган моддаларни ўзлаштиради (қ. Ассимиляция), ташқи муҳитга эса моддалар алмашинуви маҳсулотларини чиқаради (қ. Диссимиляция), Ф. тупроғи ва унинг сиртида ўсимлик қолдиклари чириб, тупроқ таркибини ўзгартиради; ўсимликлар ва транспирация таъсирида ўзига хос фитоиқлим ҳосил қилади. Ф. биоценоз ва биогеоценознинт энг фаол қисми ҳисобланиб, қуёш нури энергияси ва атмосферадаги азотни ўзлаштиради; ҳайвонлар б-н биргаликда энергия ўзгариши ва моддаларнинг айланиш жараёнларида қатнашади. Ф. органик моддаларнинг асосий яратувчиси бўлиб, гетерошроф организмлар, шу жумладан, инсон учун озиқ моддалар ва энергия манбаи ҳисобланади.
Ф. доимий бўлмасдан унинг таркиби ва ташқи кўриниши йиллар ва йил фасллари давомида ўзгариб боради. Натижада бир хил турлар ўрнини бошқалари эгаллайди; бир Ф. бошқаси б-н алмашинади, яъни сукцессия рўй беради. Ф. ҳақидаги таълимот фитоценология деб аталади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.