Fiziokratlar

Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 129-b. — ziyouz.com

Fiziokratlar (frans. physiocrates; lot. physis — tabiat va kratos — hokimiyat) — 18-a.ning 2yarmida Fransiyada paydo bölgan iqtisodiy tafakkur maktabi. Merkantş1izmga qarşi qaraşlar sifatida yuzaga kelgan. Asosçisi F.Kene. Uning öquvçilari V.R.Mirabo (1715 — 89), P.S.Dyupon de Nemur (17391817), A.R.Tyurgo (172781) va boşqalar F.ning asosiy vakillari hisoblanadi. F. boylikning manbai savdo emas, balki tabiat b-n boğliq bölgan mehnat, i.ç. (asosan, q.x. soqasida) va millatning haqiqiy farovonligi yer b-n boğliq degan qaraşlarni tarğib etganlar. F.V.Petti kabi siyosiy iqtisodda tabiiy fanlar uslubiga amal qilganlar. F. jamiyatga «tabiiy» jarayon sifatida qaraşgan va uning rivoji «tabiiy tartib» qonunlari asosida röy beradi, deb izohlaşgan. F. qaraşlarida iqtisodiy kategoriyalarning obyektivligi tan olinadi, paydo bölayotgan va tobora mustahkamlanayotgan daxlsiz xususiy mulk, iqtisodiyotnint erkin raqobat asosida rivojlanişi, bozor narxlarining erkin özgarişi, iqtisodiyotga davlat aralaşuvini inkor etadigan jarayonlar, boylikning adolatli taqsimlanişi qöllabquvvatlanadi. F.ning iqtisodiy tizimida «sof mahsulot» töğrisidagi ta'limot markaziy örinni egallaydi va u i.ç. çiqimlari qoplangandan keyin qoladigan mahsulot yoki daromaddir. «Sof mahsulot» (yer rentasi) faqat q.x.Da yaratiladi, uni yaratuvçi mehnat unumli, ya'ni qöşimça qiymatni yaratadi. Öşa davrdagi jamiyatni F. 3 sinfga böladilar: «sof mahsulot» yaratuvçi, işlab çiqaruvçi («unumli») sinf — fermerlar; mulkdorlar (albatta yer mulkdorlari) va sof mahsulot yaratmaydigan «unumsiz» sinf — hunarmandlar, işçilar va b. şahar axolisi (dehqonçilikdan boşqa soha vakillari, sanoatçilar deb ham ataladi). F.ning muhim xizmatlaridan biri şuki, ular birinçilardan bölib kapital tahlilini boşlab berdilar, kapitalni «avans» (bönak) deb nomlab, uni «yillik avans» (aylanma kapital) va «dastlabki avans» (asosiy kapital) kabi tarkibiy qismlarga ajratdilar. F.da pul kapitali tuşunçasi bölmagan, pul birorta avans turiga kiritilmagan. F. ta'kidlaşiça, pul öz holiça «unumsiz» bölib, pulning faqat bir funksiyasi — muomala vositasigina tan olinadi. F., xususan, F. Kene «Iqtisodiy jadval» («Iqtisodiy manzara») asarida fanda birinçi bölib takror i.ç.ning iqtisodiy nazariyasini yaratişga harakat qildi va uni jadval va çizmalar şaklida ifodaladi. F. iqtisodiy siyosat sohasida savdo erkinligini (birinçi navbatda q.x. maxsulotlari savdosida), davlatning iqtisodiyotga faol aralaşmasligini, öşa davrda mavjud bölgan köpdan köp soliklar örniga yagona yer soliği joriy etilişini yoklaganlar. F. ğoyalari iqtisodiy tafakkur tarixida bölajak iqtisodiy modellarning muhim kurtagi bölib qoldi (yana q. Klassik siyosiy ştisod maktablari).

Ad.: Kene F., Izbr. ekonomiçeskiye proizvedeniya (per. s frans.), M., 1960; Razzoqo v A. va b., Iqtisodiy ta'limotlar tarixi, T., 2002.

Abdumalik Razzoqov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ФИЗИОКРАТЛАР (франц. physiocrates; лот. physis — табиат ва kratos — ҳокимият) — 18-а.нинг 2ярмида Францияда пайдо бўлган иқтисодий тафаккур мактаби. Меркантш1измга қарши қарашлар сифатида юзага келган. Асосчиси Ф.Кенэ. Унинг ўқувчилари В.Р.Мирабо (1715 — 89), П.С.Дюпон де Немур (17391817), А.Р.Тюрго (172781) ва бошқалар Ф.нинг асосий вакиллари ҳисобланади. Ф. бойликнинг манбаи савдо эмас, балки табиат б-н боғлиқ бўлган меҳнат, и.ч. (асосан, қ.х. соқасида) ва миллатнинг ҳақиқий фаровонлиги ер б-н боғлиқ деган қарашларни тарғиб этганлар. Ф.В.Петти каби сиёсий иқтисодда табиий фанлар услубига амал қилганлар. Ф. жамиятга «табиий» жараён сифатида қарашган ва унинг ривожи «табиий тартиб» қонунлари асосида рўй беради, деб изоҳлашган. Ф. қарашларида иқтисодий категорияларнинг объективлиги тан олинади, пайдо бўлаётган ва тобора мустаҳкамланаётган дахлсиз хусусий мулк, иқтисодиётнинт эркин рақобат асосида ривожланиши, бозор нархларининг эркин ўзгариши, иқтисодиётга давлат аралашувини инкор этадиган жараёнлар, бойликнинг адолатли тақсимланиши қўллабқувватланади. Ф.нинг иқтисодий тизимида «соф маҳсулот» тўғрисидаги таълимот марказий ўринни эгаллайди ва у и.ч. чиқимлари қоплангандан кейин қоладиган маҳсулот ёки даромаддир. «Соф маҳсулот» (ер рентаси) фақат қ.х.Да яратилади, уни яратувчи меҳнат унумли, яъни қўшимча қийматни яратади. Ўша даврдаги жамиятни Ф. 3 синфга бўладилар: «соф маҳсулот» яратувчи, ишлаб чиқарувчи («унумли») синф — фермерлар; мулкдорлар (албатта ер мулкдорлари) ва соф маҳсулот яратмайдиган «унумсиз» синф — ҳунармандлар, ишчилар ва б. шаҳар ахолиси (деҳқончиликдан бошқа соҳа вакиллари, саноатчилар деб ҳам аталади). Ф.нинг муҳим хизматларидан бири шуки, улар биринчилардан бўлиб капитал таҳлилини бошлаб бердилар, капитални «аванс» (бўнак) деб номлаб, уни «йиллик аванс» (айланма капитал) ва «дастлабки аванс» (асосий капитал) каби таркибий қисмларга ажратдилар. Ф.да пул капитали тушунчаси бўлмаган, пул бирорта аванс турига киритилмаган. Ф. таъкидлашича, пул ўз ҳолича «унумсиз» бўлиб, пулнинг фақат бир функцияси — муомала воситасигина тан олинади. Ф., хусусан, Ф. Кенэ «Иқтисодий жадвал» («Иқтисодий манзара») асарида фанда биринчи бўлиб такрор и.ч.нинг иқтисодий назариясини яратишга ҳаракат қилди ва уни жадвал ва чизмалар шаклида ифодалади. Ф. иқтисодий сиёсат соҳасида савдо эркинлигини (биринчи навбатда қ.х. махсулотлари савдосида), давлатнинг иқтисодиётга фаол аралашмаслигини, ўша даврда мавжуд бўлган кўпдан кўп соликлар ўрнига ягона ер солиғи жорий этилишини ёклаганлар. Ф. ғоялари иқтисодий тафаккур тарихида бўлажак иқтисодий моделларнинг муҳим куртаги бўлиб қолди (яна қ. Классик сиёсий щтисод мактаблари).

Ад.: Кенэ Ф., Избр. экономические произведения (пер. с франц.), М., 1960; Раззоқо в А. ва б., Иқтисодий таълимотлар тарихи, Т., 2002.

Абдумалик Раззоқов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.