Fizioterapiya

Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 132–133-b. — ziyouz.com

Fizioterapiya (yun. physis tabiat va therapy — davolamoq) — klinik tibbiyotning bir sohasi; tabiiy (kuyoş nuri, havo, suv, şifobaxş balçiq) va sun'iy fizik omillar (elektr toki, magnit maydoni, sun'iy yoruğlik manbalari, ultratovuş va b.) ta'siri mexanizmini örganadi va ularni davolaşprofilaktika maqsadida qöllaş usullarini işlab çiqadi.

Qad. Şarq mamlakatlari, xususan, Yunoniston va Qad. Rimda tabiiy omillardan (ayniqsa, quyoş, ma'danli suv) davo maqsadida foydalanilgan. 18-a. ga kelib fizikaning rivojlanişi va elektr toki kaşf etilişi tufayli F., asosan, elektr b-n davolaş vujudga keldi. Keyinçalik galvanik tok (galvanizatsiya, elektroforez), asimmetrik özgaruvçi tok (franklinizatsiya), yukrri çastotali tok (darsonvalizatsiya, diatermiya) kabi fizik omillar kaşf etilib, davo amaliyotida qöllanila boşlandi.

F. tibbiyotning ilmiyamaliy maxsus bölimi sifatida rivojlandi. I.M.Seçenov, N.Ye.Vvedenskiy, I. P. Pavlov işlarida F.ning nazariy asoslari yoritib berilgan. Ilmiy va amaliy F.ning keyingi rivojiga Özbekistonda M.Faybuşeviç, Ya.K.Möminov, R.A.Katsenoviç, Z.D.Dolimov va b. katta qissa qöşdilar.

Keyingi yillarda Özbekiston olimlari (N. M. Majidov, K. I. Yöldoşev, A.L.Alyavi, S.N. Bobojonov, G.A.Sodiqova, M.Yu.Aliaxunova, Z.R.Zunnunov va b.) tomonidan gidroaeroionizatsiya, ultratovuş, quyoş va sun'iy qizil impulsli hamda kogerent nurlari, iqlim, ma'danli suvlar, bişofit, bentonit, magnit, şifobaxş ösimliklar b-n davolaş usullari, şuningdek, fizioterapevtik muolajalarni hujayra darajasida tajribaviy örganiş keng yölga qöyildi. F.da davolaş maqsadida taşqi muhitning tabiiy (landşaft, iklim, yoruglik, suv, peloidlar) va sun'iy fizik omillari (elektr va mexanik energiyaning özgartirilgan usuli) işlatiladi.

Fizik omillar odamga uning butun evolyutsion taraqqiyoti davomida ta'sir etgan. Şuning uçun fizioterapevtik davo tadbirlari dori moddalariga qaraganda organizmga fiziologik jihatdan köproq ijobiy ta'sir etadi va noxuş özgarişlar kam kuzatiladi. Fizioterapevtik omillar organizmga eng kiçik dozada berilganda a'zolar maxsus himoya tizimi, yalliğlanişga qarşi jarayonlarni tiklab, katta terapevtik samaraga erişişi mumkin. Fizik omillarning a'zolarga ta'siri zamirida tanada hosil böluvçi maxsus biokimyoviy reaksiyalar yotadi. Fizioterapevtik muolajalardan nafas, yurakqon tomir tizimi, ovqat hazm qiliş, böğim, nerv tizimlari va b. xastaliklarning oldini oliş hamda davolaş maqsadida foydalaniladi.

Zamonaviy F.da past, yuqori, ultrayukrri va örta yuqori çastotali magnit, elektr va elektromagnit maydonlaridan (induktotermiya, UYUÇ — terapiya va b.), turli yoruğlik nurlari (infraqizil nurlaridan tortib ultrabinafşa va monoxromatik kogerent lazer nurlarigaça), mexanik tebranişlar (infratovuşlardan ultratovuşlargaça) va b. dan ham foydalaniladi.

Keng qöllaniladigan fizioterapevtik omillarga galvanizatsiya, dorili elektroforez, elektrouyqu, DDT, interferens tok, amplipuls terapiya, flyuktorizatsiya, darsonvalizatsiya, induktotermiya, ultratovuşli terapiya kiradi.

Undan taşqari, iqlim bilan davolaş, aeroterapiya, gelioterapiya, talassoterapiya, psammoterapiya, tuzli ğor, gidroterapiya, şifobaxş loy b-n davolaş, mexanoterapiya va b. tabiiy fizioterapevtik omillardan hisoblanadi.

Hoz. Özbekistonda Tibbiy tiklaniş va fizioterapiya ilmiy tadqiqot instituti va uning Termiz filiali, şuningdek, tibbiyot intlarining fizioterapiya kafedralarida katta ilmiy izlanişlar olib borilmokda.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ФИЗИОТЕРАПИЯ (юн. physis табиат ва therapy — даволамоқ) — клиник тиббиётнинг бир соҳаси; табиий (куёш нури, ҳаво, сув, шифобахш балчиқ) ва сунъий физик омиллар (электр токи, магнит майдони, сунъий ёруғлик манбалари, ультратовуш ва б.) таъсири механизмини ўрганади ва уларни даволашпрофилактика мақсадида қўллаш усулларини ишлаб чиқади.

Қад. Шарқ мамлакатлари, хусусан, Юнонистон ва Қад. Римда табиий омиллардан (айниқса, қуёш, маъданли сув) даво мақсадида фойдаланилган. 18-а. га келиб физиканинг ривожланиши ва электр токи кашф этилиши туфайли Ф., асосан, электр б-н даволаш вужудга келди. Кейинчалик гальваник ток (гальванизация, электрофорез), асимметрик ўзгарувчи ток (франклинизация), юкрри частотали ток (дарсонвализация, диатермия) каби физик омиллар кашф этилиб, даво амалиётида қўлланила бошланди.

Ф. тиббиётнинг илмийамалий махсус бўлими сифатида ривожланди. И.М.Сеченов, Н.Е.Введенский, И. П. Павлов ишларида Ф.нинг назарий асослари ёритиб берилган. Илмий ва амалий Ф.нинг кейинги ривожига Ўзбекистонда М.Файбушевич, Я.К.Мўминов, Р.А.Каценович, З.Д.Долимов ва б. катта қисса қўшдилар.

Кейинги йилларда Ўзбекистон олимлари (Н. М. Мажидов, К. И. Йўлдошев, А.Л.Аляви, С.Н. Бобожонов, Г.А.Содиқова, М.Ю.Алиахунова, З.Р.Зуннунов ва б.) томонидан гидроаэроионизация, ультратовуш, қуёш ва сунъий қизил импульсли ҳамда когерент нурлари, иқлим, маъданли сувлар, бишофит, бентонит, магнит, шифобахш ўсимликлар б-н даволаш усуллари, шунингдек, физиотерапевтик муолажаларни ҳужайра даражасида тажрибавий ўрганиш кенг йўлга қўйилди. Ф.да даволаш мақсадида ташқи муҳитнинг табиий (ландшафт, иклим, ёруглик, сув, пелоидлар) ва сунъий физик омиллари (электр ва механик энергиянинг ўзгартирилган усули) ишлатилади.

Физик омиллар одамга унинг бутун эволюцион тараққиёти давомида таъсир этган. Шунинг учун физиотерапевтик даво тадбирлари дори моддаларига қараганда организмга физиологик жиҳатдан кўпроқ ижобий таъсир этади ва нохуш ўзгаришлар кам кузатилади. Физиотерапевтик омиллар организмга энг кичик дозада берилганда аъзолар махсус ҳимоя тизими, яллиғланишга қарши жараёнларни тиклаб, катта терапевтик самарага эришиши мумкин. Физик омилларнинг аъзоларга таъсири замирида танада ҳосил бўлувчи махсус биокимёвий реакциялар ётади. Физиотерапевтик муолажалардан нафас, юракқон томир тизими, овқат ҳазм қилиш, бўғим, нерв тизимлари ва б. хасталикларнинг олдини олиш ҳамда даволаш мақсадида фойдаланилади.

Замонавий Ф.да паст, юқори, ультраюкрри ва ўрта юқори частотали магнит, электр ва электромагнит майдонларидан (индуктотермия, УЮЧ — терапия ва б.), турли ёруғлик нурлари (инфрақизил нурларидан тортиб ультрабинафша ва монохроматик когерент лазер нурларигача), механик тебранишлар (инфратовушлардан ультратовушларгача) ва б. дан ҳам фойдаланилади.

Кенг қўлланиладиган физиотерапевтик омилларга гальванизация, дорили электрофорез, электроуйқу, ДДТ, интерференц ток, амплипульс терапия, флюкторизация, дарсонвализация, индуктотермия, ультратовушли терапия киради.

Ундан ташқари, иқлим билан даволаш, аэротерапия, гелиотерапия, талассотерапия, псаммотерапия, тузли ғор, гидротерапия, шифобахш лой б-н даволаш, механотерапия ва б. табиий физиотерапевтик омиллардан ҳисобланади.

Ҳоз. Ўзбекистонда Тиббий тикланиш ва физиотерапия илмий тадқиқот институти ва унинг Термиз филиали, шунингдек, тиббиёт интларининг физиотерапия кафедраларида катта илмий изланишлар олиб борилмокда.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.