Folklorşunoslik
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 197–199-b. — ziyouz.com
Folklorşunoslik - xalq ijodi haqidagi fan. F. turli davrlarda va turli mamlakatlarda etnografiya, adabiyotşunoslik, musiqaşunoslik, antropologiya va sotsiologiyaning bir qismi sifatida qaralib kelgan. Keyinçalik xalq san'atini (xalq oğzaki ijodi, musiqa folklori, raqsi, teatri, sirki kabi) örganuvçi mustaqil va maxsus fan sifatida rivojlanadi. Filologiya va san'atşunoslik fanlari b-n uzviy boğliqdir. F.ning asoslari qad. dunyo estetik tafakkuriga borib taqaladi. Kad. dunyo sayyohlari va tarixçilarining afsona va rivoyatlar, turli urfodat va marosimlar haqidagi qaydlari, yozuvçi va bastakorlarning folklor töğrisidagi dastlabki fikrlari F. uçun muhimdir. Turkiy xalklarda folklor materiallarini yozib oliş böyiça dastlabki tajribalar 11 a.dan boşlab közga taşlanadi (Maxmud Koşğariynit «Devonu luğotit turk» asaridagi folklor materiallari). Şu b-n birga, yozuvçi va şoirlar tomonidan ertaklar, miflar, afsona va rivoyatlarni qayta işlaş jarayoni ham boşlandi. 18-a. va 19-a. boşlarida folklorga nisbatan ilmiy qiziqişning kuçayişi, xalq oğzaki ijodi materiallarini töplaş va naşr etiş jadal rivojlanişi b-n boğliq holda uni çinakamiga örganiş boşlandi. Natijada Yevropa va Rossiya folklorşunosligida turli yönalişlar, maktablar yuzaga keldi. Şunday maktablardan biri mifologik maktab bölib, folklor janrlarining yuzaga kelişini qad. miflarga boğlaydi. Ma'rifatparvarlar esa, folklorning demokratik va sinkretik xarakterini, undagi umuminsoniy va milliy xususiyatlar birligini örganişga aloqida e'tibor berdilar.
19-a. örtalaridan boşlab folklorni ilmiy prinsiplar asosida töplaş va naşr etişning yanada kuçayişi F.da yangi yönaliş — «sayyor syujetlar» nazariyasini yuzaga keltirdi. Bu nazariya tarafdorlari öxşaş syujet, motiv va obrazlardagi murakkab jarayonlarni hisobga olmay, ularni bir xalqdan ikkinçi xalqning şunçaki özlaştirişi, deb talqin qildilar. Antropologik maktab tarafdorlari esa, xalq ijodidagi öxşaş hodisalarni turli millat va irklarning umumiyligi b-n izohlamoqçi böldilar. Ijtimoiy hodisalarni bunday biologik qonunlar asosida tuşuntirişga uriniş hoz. zamon F.da turlituman oqimlarni (freydizm, neomifologizm vab.) yuzaga keltirdi. Folklorni xalq tarixi b-n boğliq holda örganişda tarixiy maktab vakillari katta işlar qildilar. Folklor asarlari syujetlarining tarixiygeografik tarkaliş arealini belgilaş, ularni tasniflaş, sistemaga soliş va kataloglaştirişda fin maktabi vakillari ham birmunça yutuklarga erişdilar.
Hoz. paytda dunyoning deyarli barça mamlakatlaridagi tegişli intlarda folklor sektorlari mavjud. Şuningdek, turli mamlakatlarda xalqaro yoki muayyan mintaqa böyiça har xil jamiyatlar ham bor. Mas, YUNESKO quzuridagi Etnologiya va folklor xalkaro jamiyati, Xalq musiqasi xalqaro kengaşi, Folklor örtoklik jamiyati kabilar şunday ilmiy taşkilotlardir.
Özbek folklori namunalarini töplaş va naşr etiş işlari 19-a. ning 2yarmidan boşlab ahyonahyonda közga taşlanib tursada (H.Vamberi, N.P.Ostroumov töplamlari, «Hikoyati Göröğli sulton», «Yusuf b-n Axmad» kabi naşrlar), uni çinakamiga töplaş va naşr etiş işlari 1919 y.dan yölga qöyila boşlandi. Yangiça yönalişda şakllana boşlagan özbek F.ning dastlabki bosqiçi (1918—25y.lar) öşa davr şarqşunosligi va ölkaşunosligi erişgan yutuqlarni izçillik b-n özlaştirişga intiliş, folklor materiallarini jadal jamlaş, xalq hayoti va maişiy turmuşining barça tomonlariga kirib borişga uriniş b-n ajralib turadi. Bunda Ğozi Olim, Ğulom Zafariy va Elbeklarning faoliyatlari muhim ahamiyatga ega böldi. 20-y.larning 2yarmidan boşlab yana xam jiddiy yutuklar qölga kiritildi. Ergaş Jumanbulbul öğli, Fozil Yöldoş öğli, Pölkan şoir kabi atoqli dostonçilar aniklandi. Ular ijrosida birinçi marta epik asarlar töla yozib olina boşladi, xalq san'atkorlariga ijodkor sifatida qarab, original kuzatişlar olib borildi. Bu işda özbek folklorşunosligi özining mustahkam ilmiy yönalişiga ega böldi, uning asosi yaratildi.
30-y.larda F.ga B.Karimov, Ş.Rajabov, M.Afzalov, M.Alaviya, Z.Husainova kabi folklorşunoslar kelib qöşildilar. Folklorni töplaş va örganişga, bir qança epik asarlar hamda xalq ijodi namunalarini naşr etişga alohida e'tibor berildi, folklor böyiça xrestomatiya va öquv qöllanmalari tuzildi. Bu davrda xalq teatri, raqsi va tomoşa san'ati (sirki)ni örganiş boşlandi. Ğ.Zafariy, A.Qodiriy, M.Gavrilov, A.Borovkov, A.Troitskaya va b. bu soxada samarali ijod qildilar. Musiqa xalq san'atini örganişda esa V.Uspenskiy, Ye.Romanovskaya, N.Mironov, Ilyos Akbarov, Yunus Rajabiy va b.ning hissalari katta (q. Musiqa, Musiqaşunoaşk).
2-jahon uruşi yillarida jangçilarni vatanparvarlik va qaxramonlik ruhida tarbiyalaşga xizmat qiluvçi folklor asarlariga katta ahamiyat berilganligi bu davr F.ning muhim xususiyatidir. V.M.Jirmunskiy va H.Zarifovlarning «Özbek xalq qahramonlik eposi» kitobi yaratildi va Moskvada naşr etildi (1947, mufassal bayoni 1958 y.da Germaniyada nemis tilida ham bosilib çikdi).
60-y.larning oxirlaridan boşlab, xususan, mustaqillik yillarida folkloristik işlarning miqyoslari yanada kengaydi, ekspeditsiyalar uyuştiriş doimiy ravişda yölga qöyildi, nisbatan yirik, miqyosan keng, fundamental işlarni yaratişga intiliş kuçaydi. Folklorning turli janrlariga bağişlangan monografiyalarning yaratilişi, «Özbek folklori oçerklari», «Özbek xalq ijodi böyiça tadqiqotlar» nomida turkum töplamlarning yuzaga kelişi, «Uzbek xalq ijodi», «Bulbul taronalari», «Alpomiş» dostonining akademik naşri kabi ulkan naşrlarning amalga oşirilişi bunga yorqin misoldir. Bu işlarni amalga oşirişda H.Razzoqov, T.Ğoziboyev, O.Sobirov, J.Qobulniyozov, M.Saidov, M.Murodov, A.Qahhorov, X.Egamov, T.Mirzayev, K.Imomov, Ğ.Jalolov, B.Sarimsoqov, O.Safarov, S.Rözimboyev, M.Jörayev, A.Musaqulov kabi folklorşunoslarning hissasi nihoyatda katta böldi. San'atşunos olimlar F.Karomatov, M.Qodirov, R.Abdullayevlar Özbekistonda musiqa va teatr F.ning rivojlanişiga munosib hissa qöşmokdalar.
Ad..Azadovskiy M.K., Istoriya russkoy folkloristiki, t. 1—2, M., 1958— 1963; Muzikalnaya folkloristika v Uzbekistane, T., 1963; Zemlya nova L.M., Sovremennaya amerikanskaya folkloristika, M., 1975; Hodi 3arif, Özbek folkloristikasi tarixidan //Özbek folklori masalalari, T., 1970; Mirzayev T., Hodi Zarif, T., 1967; Qodirova M., Muzayyana Alaviya, T., 1968.
Töra Mirzayev.
Q.: Musiqa
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ФОЛЬКЛОРШУНОСЛИК - халқ ижоди ҳақидаги фан. Ф. турли даврларда ва турли мамлакатларда этнография, адабиётшунослик, мусиқашунослик, антропология ва социологиянинг бир қисми сифатида қаралиб келган. Кейинчалик халқ санъатини (халқ оғзаки ижоди, мусиқа фольклори, рақси, театри, цирки каби) ўрганувчи мустақил ва махсус фан сифатида ривожланади. Филология ва санъатшунослик фанлари б-н узвий боғлиқдир. Ф.нинг асослари қад. дунё эстетик тафаккурига бориб тақалади. Кад. дунё сайёҳлари ва тарихчиларининг афсона ва ривоятлар, турли урфодат ва маросимлар ҳақидаги қайдлари, ёзувчи ва бастакорларнинг фольклор тўғрисидаги дастлабки фикрлари Ф. учун муҳимдир. Туркий халкларда фольклор материалларини ёзиб олиш бўйича дастлабки тажрибалар 11 а.дан бошлаб кўзга ташланади (Махмуд Кошғарийнит «Девону луғотит турк» асаридаги фольклор материаллари). Шу б-н бирга, ёзувчи ва шоирлар томонидан эртаклар, мифлар, афсона ва ривоятларни қайта ишлаш жараёни ҳам бошланди. 18-а. ва 19-а. бошларида фольклорга нисбатан илмий қизиқишнинг кучайиши, халқ оғзаки ижоди материалларини тўплаш ва нашр этиш жадал ривожланиши б-н боғлиқ ҳолда уни чинакамига ўрганиш бошланди. Натижада Европа ва Россия фольклоршунослигида турли йўналишлар, мактаблар юзага келди. Шундай мактаблардан бири мифологик мактаб бўлиб, фольклор жанрларининг юзага келишини қад. мифларга боғлайди. Маърифатпарварлар эса, фольклорнинг демократик ва синкретик характерини, ундаги умуминсоний ва миллий хусусиятлар бирлигини ўрганишга алоқида эътибор бердилар.
19-а. ўрталаридан бошлаб фольклорни илмий принциплар асосида тўплаш ва нашр этишнинг янада кучайиши Ф.да янги йўналиш — «сайёр сюжетлар» назариясини юзага келтирди. Бу назария тарафдорлари ўхшаш сюжет, мотив ва образлардаги мураккаб жараёнларни ҳисобга олмай, уларни бир халқдан иккинчи халқнинг шунчаки ўзлаштириши, деб талқин қилдилар. Антропологик мактаб тарафдорлари эса, халқ ижодидаги ўхшаш ҳодисаларни турли миллат ва иркларнинг умумийлиги б-н изоҳламоқчи бўлдилар. Ижтимоий ҳодисаларни бундай биологик қонунлар асосида тушунтиришга уриниш ҳоз. замон Ф.да турлитуман оқимларни (фрейдизм, неомифологизм ваб.) юзага келтирди. Фольклорни халқ тарихи б-н боғлиқ ҳолда ўрганишда тарихий мактаб вакиллари катта ишлар қилдилар. Фольклор асарлари сюжетларининг тарихийгеографик таркалиш ареалини белгилаш, уларни таснифлаш, системага солиш ва каталоглаштиришда фин мактаби вакиллари ҳам бирмунча ютукларга эришдилар.
Ҳоз. пайтда дунёнинг деярли барча мамлакатларидаги тегишли интларда фольклор секторлари мавжуд. Шунингдек, турли мамлакатларда халқаро ёки муайян минтақа бўйича ҳар хил жамиятлар ҳам бор. Мас, ЮНЕСКО қузуридаги Этнология ва фольклор халкаро жамияти, Халқ мусиқаси халқаро кенгаши, Фольклор ўртоклик жамияти кабилар шундай илмий ташкилотлардир.
Ўзбек фольклори намуналарини тўплаш ва нашр этиш ишлари 19-а. нинг 2ярмидан бошлаб аҳёнаҳёнда кўзга ташланиб турсада (Ҳ.Вамбери, Н.П.Остроумов тўпламлари, «Ҳикояти Гўрўғли султон», «Юсуф б-н Ахмад» каби нашрлар), уни чинакамига тўплаш ва нашр этиш ишлари 1919 й.дан йўлга қўйила бошланди. Янгича йўналишда шакллана бошлаган ўзбек Ф.нинг дастлабки босқичи (1918—25й.лар) ўша давр шарқшунослиги ва ўлкашунослиги эришган ютуқларни изчиллик б-н ўзлаштиришга интилиш, фольклор материалларини жадал жамлаш, халқ ҳаёти ва маиший турмушининг барча томонларига кириб боришга уриниш б-н ажралиб туради. Бунда Ғози Олим, Ғулом Зафарий ва Элбекларнинг фаолиятлари муҳим аҳамиятга эга бўлди. 20-й.ларнинг 2ярмидан бошлаб яна хам жиддий ютуклар қўлга киритилди. Эргаш Жуманбулбул ўғли, Фозил Йўлдош ўғли, Пўлкан шоир каби атоқли достончилар аникланди. Улар ижросида биринчи марта эпик асарлар тўла ёзиб олина бошлади, халқ санъаткорларига ижодкор сифатида қараб, оригинал кузатишлар олиб борилди. Бу ишда ўзбек фольклоршунослиги ўзининг мустаҳкам илмий йўналишига эга бўлди, унинг асоси яратилди.
30-й.ларда Ф.га Б.Каримов, Ш.Ражабов, М.Афзалов, М.Алавия, З.Ҳусаинова каби фольклоршунослар келиб қўшилдилар. Фольклорни тўплаш ва ўрганишга, бир қанча эпик асарлар ҳамда халқ ижоди намуналарини нашр этишга алоҳида эътибор берилди, фольклор бўйича хрестоматия ва ўқув қўлланмалари тузилди. Бу даврда халқ театри, рақси ва томоша санъати (цирки)ни ўрганиш бошланди. Ғ.Зафарий, А.Қодирий, М.Гаврилов, А.Боровков, А.Троицкая ва б. бу сохада самарали ижод қилдилар. Мусиқа халқ санъатини ўрганишда эса В.Успенский, Е.Романовская, Н.Миронов, Илёс Акбаров, Юнус Ражабий ва б.нинг ҳиссалари катта (қ. Мусиқа, Мусиқашуноашк).
2-жаҳон уруши йилларида жангчиларни ватанпарварлик ва қахрамонлик руҳида тарбиялашга хизмат қилувчи фольклор асарларига катта аҳамият берилганлиги бу давр Ф.нинг муҳим хусусиятидир. В.М.Жирмунский ва Ҳ.Зарифовларнинг «Ўзбек халқ қаҳрамонлик эпоси» китоби яратилди ва Москвада нашр этилди (1947, муфассал баёни 1958 й.да Германияда немис тилида ҳам босилиб чикди).
60-й.ларнинг охирларидан бошлаб, хусусан, мустақиллик йилларида фольклористик ишларнинг миқёслари янада кенгайди, экспедициялар уюштириш доимий равишда йўлга қўйилди, нисбатан йирик, миқёсан кенг, фундаментал ишларни яратишга интилиш кучайди. Фольклорнинг турли жанрларига бағишланган монографияларнинг яратилиши, «Ўзбек фольклори очерклари», «Ўзбек халқ ижоди бўйича тадқиқотлар» номида туркум тўпламларнинг юзага келиши, «Узбек халқ ижоди», «Булбул тароналари», «Алпомиш» достонининг академик нашри каби улкан нашрларнинг амалга оширилиши бунга ёрқин мисолдир. Бу ишларни амалга оширишда Ҳ.Раззоқов, Т.Ғозибоев, О.Собиров, Ж.Қобулниёзов, М.Саидов, М.Муродов, А.Қаҳҳоров, Х.Эгамов, Т.Мирзаев, К.Имомов, Ғ.Жалолов, Б.Саримсоқов, О.Сафаров, С.Рўзимбоев, М.Жўраев, А.Мусақулов каби фольклоршуносларнинг ҳиссаси ниҳоятда катта бўлди. Санъатшунос олимлар Ф.Кароматов, М.Қодиров, Р.Абдуллаевлар Ўзбекистонда мусиқа ва театр Ф.нинг ривожланишига муносиб ҳисса қўшмокдалар.
Ад..Азадовский М.К., История русской фольклористики, т. 1—2, М., 1958— 1963; Музыкальная фольклористика в Узбекистане, Т., 1963; Земля нова Л.М., Современная американская фольклористика, М., 1975; Ҳоди 3ариф, Ўзбек фольклористикаси тарихидан //Ўзбек фольклори масалалари, Т., 1970; Мирзаев Т., Ҳоди Зариф, Т., 1967; Қодирова М., Музайяна Алавия, Т., 1968.
Тўра Мирзаев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.